Геннадий Сабанцев
Марий Элын калык поэтше, Марий комсомолын Олык Ипай да С.Г.Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий-влакын лауреатше Семён Николаевын шочмыжлан 7 сентябрьыште 90 ий темеш.
Кӱчыкын
Николаев Семён Васильевич Свердловск область Красноуфимск район Сарсаде лӱман марий ялыште кресаньык ешеш шочын. Кугу Тавра шымияш школым, Башкир АССР-ыште Краснокам педучилищым тунем пытарен. Кӱшыл шинчымашым Йошкар-Олаште Н.К.Крупская лӱмеш пединститутышто налын.
Марий радиошто ыштен, «Пачемыш» сатире журналын тӱҥ редакторжын алмаштышыже, Марий писатель ушемыште литконсультант лийын. 1975 гыч 1984 ий марте «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан тыршен.
Илыш гыч 2014 ий 29 майыште каен.
Йӧратен шындышна ты поэтым…
Уста поэтым мый икымше гана «Сылнымут шыже» семинарыш толмем годым 1974 ий октябрь кыдалне ужынам. Семинарым почмо годым Семён Васильевич Марий писатель ушемын литконсультантше, самырык автор-влак дене пашам ыштыше секцийым вуйлатыше семын ойлыш. Трибуныш икмарда капан пеш чатка марий лектын шогале да кагаз деч посна кутыраш тӱҥале. А йӱкшӧ-ӧ! Тыгай сылне йӱкым нигунамат – тылеч ончычат, тылеч варажат – колалтын огыл. Ойлымо шомакшат моткоч ушан, сылнын савырен лывыртыман ыле. Шулен колыштат. Семён Васильевич марлат, рушлат ик семын чаплын выступатлен моштен.
Мыйын тукым марий возышо-влак лӱм дене каласен кертам: йӧратен шындышна ме тунам поэт Семён Николаевым, тудын поэзийжым, ынде ӱмыр мучкына пагален илена. Семён Васильевич шкежат самырык автор-влак дек моткоч мелын лийын. «Ончыко» журналын тӱҥ редактор улмыж годым рвезе автор-влакым тушто эртак печатлен шоген.
Кидышкем коклан тудын пӧлеклыме «Ӱмыр икте» книгажым кучем да автографшым лудам: «Изишак мый гаемрак мурызо Геннадий Оярлан мурпашаштыже ӱмыргутыш оярым гына тыланен, коллегет – Николаев С.В.5.03.2011». Мылам тыште «коллегет» манмыже чон йӧндымылыкым луктеш, пуйто тудо шке кугу кӱкшытшӧ гыч мыйын чоҥгаташкем вола, шкенжым лӱмынак лапкаҥден ойла. А ончет гын, тиде мыланна тудын гай кӱкшытыш шуаш кыртмаш да кыртмаш кӱлеш…
«Йоча жапем тошкен кудале имне…»
Журналист пашаш ушнымекем, паша денат, тыглаят Семён Васильевич дене ятыр гана шинчаваш лийын мутланыме. Илыш корныж нергенат возаш пернен..
Семён Николаев – сарлан логалше йоча пагытан тукым гыч. «Мыланна кидыш эн ончыч ручкам огыл, а плуг ден солам кучаш логалын», – манын тудо. Ик почеламутыштыжо йоча пагытшым поэт тыгерак иктешла:
Пӱнчӧ гай кушшаш куатым
Ме пашаш йомдарышна…
Шкенжын ойлымыж почеш, имньым тудо моткоч йӧратен, конюхын полышкалышыжланат ыштен. Илен-толын, тиде йӧратымаш варажым поэтын «Мустафа» лӱман пеш чапле поэмышкыже шыҥен. Ты поэме – авторын ийготаш тукымлан да сар годым марий яллан илен лекташ полшышо имньылан моктеммуро.
Школышто тунемме жапшым Семён Васильевич тыге шарналтен: «Ала-молан мемнан Сарсадыште тунемме сомыл моткоч ӱлыкшын аклалтын. Кыдалаш образованиян лияш – ялыште эн ончыч – мылам перныш. Туныктышем-влак тидлан чот пижыныт ыле. 5 классыште Тавра школым кудалтен кайымашке шуым. Комбайн гычын имне дене шурным шупшыктенам. Ик эрдене пашаш каяш йыдалым пидын шинчем – омса почылто да пӧртыш класс вуйлатышына Вадим Моисеевич Паймурзин пурен шогале да авамым вурсаш пиже: «Мӓрзий, эргыч тунем кертеш! Кызыт тудлан паша нерген огыл, тунемме нерген шонаш кӱлеш!» Вадим Моисеевич мыйым вӱден лукто, велосипед рамышкыже шындыш да индеш меҥге коклашке, Таврашке, намиен пуртыш.
Вес иешыже Тавра школышкына марий йылмым туныкташ писатель Илья Васильев тольо. Мыйын илышыштем сай пашаже – тудо тӱҥалтыш гычак кугу ӱшаным ыштен: «Мемнан олаште» романжын рукописьшым шке тӧрлымыж почеш уэш возаш пуэн. А мый, йӧршын ӧрын шогыдегече, южо верым, мо мылам ок келше, тӧрлатылам ыле. Илья Васильевич почешем лудеш да «Мо, тидыжым тый тӧрлатенатыс!» малдалеш ыле…»
«Шомаклан еҥ кӱсенышке шым пуро…»
Тыге рвезым сылнымут корно, сылнымут паша шкешт дек шупшылыныт. Кеч-могай возышо еҥ семынак, Семён Николаевынат тыште шке туныктышыжо-влак лийыныт. Икана тудо ойлен ыле: «Мыйым марий поэзийыште ныл Ивановичын возымышт сымыстара – Николай Ивановичын, Геннадий Ивановичын, Иван Ивановичын да Михаил Ивановичын (Казаковын, Матюковскийын, Осминын да Якимовын. – Г.С.). Поэзийыште чапа ошкылем гычак нунын деч тунем шогенам. Но тидын годымак иктыжат мыйым, ваштарешыже шынден, тыге ок йӧрӧ, тыге кӱлеш манын, кырча-марчалан туныктен огыл, а нунын куатле опытышт гыч лекше лексике поянлыклан, марий мут лывыргылыклан шке гычем тунемынам. Казаков дечын, мутлан, – мутын пеҥгыдылыкшылан. Матюковскийын поэзийыштыже тулан публицистикыже, Осмин Йыванын моткоч марий чонжо, марий муро семже алгаштареныт. Михаил Якимов тунам марий лудшылан вучыдымо философий кӧрган почеламут-влакым возаш тӱҥале. Сылнымутыш мемнан пураш тӱҥалме жапыште Якимов семын рифмым муын моштышо иктат лийын огыл. Мутлан:
Эй, йолташ, вошт ончышт кай –
Уремна воштончыш гай!
Кумылым тиде тунар савырен, нигунам тыгай кӱкшытыш ом шу манын шонымо…»
Семён Васильевичын молын гаяк айдеме семын ала экшык койышыжатлийын дыр, но мурпашаштыже тудо нигунам шойыштын огыл, эре чынлык верч шоген. Поэзийже эртак ура кумыл дене, самырык шижмаш да чолгалык дене шыҥдаралтын. Икманаш, эре рвезе вӱршер дене пырткен. Тидын шумлык поэт ойлен: «Лудшылан шӱметым каткален пуаш чаманет гын, туалгын поэт лӱмжымат нумалме ок кӱл. Пел чон дене пел чыным ойлен, поэзийыште илаш ок лий…»
Тидепӱтынь творческий сомыл нерген шонымашыже лийын.
«Чын поэт кӧранышаш огыл..»
Семён Николаев мемнан студент жапыштына МарГУ-н историй-филологий факультетыштыже сылнымут ушемын пашажым вӱдыш. Моткоч кумылло ыле тудын да эре гаяк пырля толшо Михаил Якимовын поэзий нерген шонкалымыштым,почеламутна-влаклан акым пуымыштым колышташ. А икана марий филологий пӧлкаште тунемше-влак дене нуно кугу сылнымут вашлиймашым эртарышт. Семён Васильевич «Кокымшо рвезылык» триптих-поэмыж гыч «Мурышто» лӱман ужашыжым, Валентин Колумблан пӧлеклалтшыжым, моткоч чаплын лудын пуыш. Поэме уло кӧргынамак тарватыш. А вет марий писатель-влак коклаште тунам шыве-шыве мутланымашат коштеш ыле, пуйто Колумбын ӱмыр лугыч лиймаштыже Семён Николаев «икымше скрипкамак шоктен». Колумб колымеке, ынде тудо пуйто ала-могай «сулыкшым» касараш пижын – поэмымат возен…
«Можо тыште чын?» – йодынам икана Семён Васильевич деч. Вашмутшо тыгай лийын:
–Ондак каласем: Валентин Колумбын марий сылнымутышко толмыжо мемнан изишак кӱпнышӧ сылнымутнам рӱзалтыше, волгалтарыше, пуракшым почкалтыше факт лийын. Тунамсе «классикыш» савырнаш тӱҥалше поэт-влаклан шке пашаштым у семын ончалаш йӧным ыштен. Колумбын колымыжат литературнам адакат кугун рӱзалтен колтыш. Ынде чоныштышт шемым кучышо-влаклан Валентинын колымаштыже трук ала-могай вес амалым кычалме корнышко шогалаш чийым ыштыш.
–Но пытартыш партийный погынымаште Марий писатель ушемысе парторганизаций секретарь Семён Николаевын мутшат кӱлешан рольым шуктен маныт… – «витаренам», очыни, йодышем дене.
Семён Васильевич, нимынярат тыге-туге иралтде, каласыш:
– Чынже тыште: тиде погынымаште партийный организаций секретарь выступатлен огыл. «Ончыко» журналым аклыме огыл, а Колумбым каргыме могырышко виктаралтше погынымашым чараш да вес кечын эртараш темлыше икымше еҥ обком гыч толшо Светлана Артемьевна Сушенцова ыле. Мыят тиде ой дене келшенам. Молан манаш гын «Ончыко» редакций пашаеҥ-влак погынымашке таза вуянракак толын огытыл ыле. Но погынымашым вӱдышӧ Ахмет Асылбаев ден Писатель ушем вуйлатыше Василий Столяров вес кечыш кусарен огына керт маньыч. Амалже: эрлашыжым мый путёвко дене писатель-влакын творческий пӧртышкышт кудалшаш улам ыле… А Колумб ден Николаев коклаште ваш шогымашат, ваш умылыдымашат, юмо саклыже – тушманле кумылат нигунам лийын огыл. Колумбын мый дечем кӱшнӧ улмыжым иктаж 1958 ийыштак умыленам. Тунам поэзий пашаштем шкаланем ик эн кӱлешан чыным почынам: поэт чынжымак поэт лийнеже гын, нигӧлан кӧранышаш огыл…
Тыгай лийын Семён Николаевын вашмутшо.
Мемнан марий поэзийнам муркаваште кугешнен чоҥештылше арслан кайык дене таҥастараш гын, мый шкеже тудын кок патыр да лывырге шулдырыштлан кок чапле поэтым: Валентин Колумб ден Семён Николаевым – шотлем. Иктыжын мурпашаже утларак философий, кумда да келге шонымаш дене ойыртемалтын гын, весыжын тыгаяк ойыртемже эше шочмо йылмын сӧраллыкшым моткоч ныжылгын кучылт моштымо дене вӱдылалтын. Семён Николаев почеламутым, ювелирын козыра алмазым чинчыла йӱлышӧ бриллиантыш савырымыж семын, сылнештарен моштен. Тиде лач тудын усталыкше лийын.
Семён Васильевич Николаевын лӱмжӧ мемнан чонышто курымеш ила, а поэзийже марий сылнымутнам волгалтара. Айста таче кеч изиш да тудын дене эше ик гана меат волгалтына.
Фотом редакцийын архивше гыч налме.
Семён Николаев
«Тӱняште икте тыйынат корнет…»
Мый лучо…
О мланде, мланде! Кӧргышкет вочмешке,
Корнемым ончалам мый шер теммешке…
Йоча жапем тошкен кудале имне,
Вӱр пырчым лукто шуанвондын име.
Пуртен эҥерлан ямым изи мыле,
Пошкудо ӱдыр ялыштем сай ыле.
Поген ал кечым Сӱремдамын* кӱжӧ:
Кеҥежым емыж тӱвыргалын кӱжӧ!
Эр сайын** колышталтын ӱжӱвӱрым,
Кӱтӱлан сӧрвалалтын пыртак йӱрым.
Вара… Вара чеверын кодо олык,
Юл велне ловыкалте кловой солык.
Икшывын воштылмо велалте шерла, –
Нимо дечат икшыве йӱк чевер-ла!
Шомаклан еҥ кӱсенышке шым пуро,
Йоҥгалте калыкемлан шкемын муро.
Апрельысе ужаргын лекте пунжо –
Адак элемын ӱстаралте кунжо.
Нӧлтальым вуйым волгыдо кавашке –
Уке, мландем деч ойырлаш ом вашке!
Эше мый солынем лупсан эр шудым,
У кинде дене сийлынем пошкудым.
Эн чапле мурым але муын омыл –
Юмет-пӱрышет, эше мыняре сомыл!..
О мланде, мланде, кӧргышкет вочмешке,
Мый лучо эркын да топкем, йолешке…
* С ӱ р е м д а – поэтын ялже воктенысе курык.
** С а й ы н (диал.) – еда.
Ӱмыр икте
Йол йымач шыжалте такыр –
Пытыш пагыт шогымо.
Йоҥылыш лиялтын ятыр,
Чын илаш жап огыл мо?
Мый лектам чара пасушко –
Лум, кышамын палыже.
Ындыже кузе да кушко?
Йӧрлын ом код альыже!
Тыланет, шканем, родемлан
Рашт тошкалмак келшыже.
Ынышт ман: илен, ошемын,
Пуйто шӧрын пелшыже…
Ончылнем тугаяк тӱмыр –
Со йоҥга, со мӱндырнӧ.
Чыланан мемнан ик ӱмыр,
Шке гына ит пӱгырнӧ.
Кумылым яндарыш викте,
Покто шӱм гыч шӱлыкым.
Сай ма, поро – ӱмыр икте…
Кӱш! Ит ончо ӱлыкӧ!..
Чыла лугалтын
Тӱня ок пале тынысым тачат,
Тӱнян эре могай-гынат вашталтыш:
Колат, мондалтыт, иланат, ӧрчат,
Куснат я курымыш, я татыш.
Тыге пӱралтын. Тавадаҥ шогат
Тӱҥалтышлан – мучаш, осаллан – поро.
Мый ом керт каласен: осал шагал,
Мый ом керт ӱчашен: шуэмын корно…
А корно ок наҥгай, мутлан, азам.
Некрутым веле ужатеныт ожно.
Вученыт тудым капшыге тазам,
А пӧртылын кунамже лачак чонжо…
Тыге кугезе годымак улмаш,
Тыгаяк мыланна йӱлалан кодын.
Туге шол, илыш – кок вий вашпижмаш,
Лиеш йомшат кугун кредалме годым.
А йомшо-влак ала илат тачат
Да, шӱдыр лийын, илышнам ончат?
Тӱня ок пале тынысым пырчат,
Нимо ок пале тымыкым,
Чыла лугалтын.
Нимомат рончен ом керт.
Санденак чылалан ик чын пӱралтын –
Тӱняште икте тыйынат корнет.
Шӱмемлан
Колалтын ятыр дечын тидым:
Таза, эсен – чӱчкыдынрак
Тый пыште шӱм ӱмбаке кидым,
Ит пуштылане путырак.
Ит шупш тынарак, имне семын,
Молан от ошкыл, со куржат?
Жап шуко вашталташ тунемын,
Лач шӱмым ок вашталте жап.
Тыгае поро, йӱштӧ чыным
Мочоло пылышем пога,
Но ом молемде ошкыл сыным,
Еҥ мут эҥер почеш йога.
Пагалымем, родем, йолташ-влак!
Чаманеда, мый умылем.
Мыят вӱд ваштареш ом ташле,
Нимат кӱ огыл кумылем.
Но шӱм!
Шӱмлан ласкалык – йӱштӧ.
Шонем коклан, но нигунам
Ит кыре манын мый ом кӱштӧ.
Чонан гой тудо!
Да мылам
Со виктара тендан дек корным,
Йолташ-влак, таҥ-влак, рвезе-влак!
Кредал сеҥен полдалгым, торым,
Те лым ода лий мыйынлак.
А вуй йыр келгын шоналтет гын,
Шӱм мыйын огыл, а тендан.
Шӱмлан – кеч пудырго оҥ четлык –
Но кыре эллан, калыклан!
Лач кайышашым шижын веле,
Кунам пера мылам йот сем,
Кидем пыштем ӱмбакше нелын,
Шомак лукде чеверласем.
Элын киндыже
Шыжым пасу – кӱжгӧ той портыш,
Порсын пасу – шурныжат.
Кажне вожлан дару-йӱрым волтыш –
Нӧртыш пылгом, шке пӱжалт.
Кинде пасу чыланам да чыла
Вуйым савен саламла.
Ме вет шкежат шыматал онченна
Шурно пасум ужар азала.
Ынде киндан лие ял теве.
Ныжыл озала унам шуна:
– Кочса. Йокмам уло эл кӱэштеве,
Тул гай шокшеште чон коҥгана.
Шкеже сийланыза, сийлыза родым,
Кумылын ток ӱстелтӧрыш ӱжса.
Ял ден ола родо-шочшо гай годым
Пӱтынь элна кугешнен сӧраса.
Кинде пасу чыланам да чыла,
Вуйжым савен, толкыналт саламла:
Ме вет шкежат шыматал ончена
Нур-пасунам ужар азала!
