Илышым илен эртараш пасу гоч вончымо гай огыл, ойлат. Эше вес калыкмутат уло: «Илыш олма огыл: шерыжым-кочыжым пурлын ончаш ок лий». Моткоч чын каласыме.
Илышыште тӱрлыжымат ужаш, чытен лекташ логалеш. Теве Шернур район гыч вате-марий Лидия Алексеевна Лебедева ден Анатолий Семёнович Муралов, шоҥгеммекышт, сурт-оралтыштым коден, У Торъялысе Илалше шкет еҥ-влаклан пӧртышкӧ каят, пӱрымашышт тыге савырна манын самырыкышт годым шоненыт мо? Уке докан.
Но тыге лиймылан нуно утыжым огыт ӧкынӧ. Вуйым шийын, ойгыренат огыт шинче. «Ме сайын илена. Ӧпкелалташ нимолан», – ойлат. Санденак мутланатат шыргыжалын гына, мыскара кумылыштат йомын огыл. Поснак Лидия Алексеевнан тыгай улмыжо кутырымына годым чотак палдырныш…
Тыге пӱрен
Моло семынак ӱдыр ден каче икте-весышт дене палыме лийыныт, ваш-ваш йӧратен шынденыт. Икмыняр жап гыч Анатолий У Торъял район Татарэҥер ялыште шочын-кушшо Лидиям Шернур район Потасолашке шкеж деке илаш наҥгаен. Уке, сӱанымат ыштен огытыл, возалтын огытыл. Иленыт да иленыт. Лидия ондак могай пашам шуктен, туштат тудымак ыштен – фермыште тыршен. Анатолий ончыч тракторист лийын, а вара трактор бригадын механикшылан шогалтеныт. Тыге нуно сурт-оралтыштым тӱзатеныт, вольыкым, чыве-комбым ашненыт.
Но жап эртыме семын «Заря» совхоз шаланен, паша вер пытен. Тиде амал дене Потасолаште илышат шагал кодын. Тыге 2013 ийыште Лидия Алексеевна ден Анатолий Семёновичат У Торъялысе ты пӧртыш илаш кусненыт. Шочшышт лиеш гын, ала таче мартеат мӧҥгыштыштак тошкыштыт ыле. Но ала-молан Юмо нунылан шочшо пиалым палаш пӱрен огыл…
«Ындеже кайымат огеш шу»
– Сурт-оралтына кугу ыле, – У Торъялыш «Видящие сердцем» клуб нерген возаш командировкыш мийымем годым нунын дене палыме лиймеке, каласкалаш тӱҥале Лидия Алексеевна, вет коктынат тушко коштыт. – Такшым пӧртнаже кызытат уло. Ужален огынал. Да кӧ налешыже? Ынде шӧрынат каяш тӱҥалын. Мӧҥгыштӧ илет гын веле тидым-тудым тӧрлатенак шогет. А от иле гын, чылажат тоштемеш, шалана. Ялыш корно уке, кевытыш Кускиныш шумеш ныл километр наре коштман. Сандене коктын Илалше-влакын пӧртышкышт толаш кутырен келшышна. Мӧҥгышкӧ иктаж кок ий наре миен огынал гынат, садак ындеже кайымат огеш шу. Кеч, коден толмеке, ончычшо чонлан пеш йӧсӧ лийын. Эре шортынам. Тӱҥалтыште мариемлан чӱчкыдынак «айда, мӧҥгеш каена!» ойлем ыле. А тудо «тунемат, Лида, тунемат» манын. Мыйже тысе илышлан тунем омак шу, шоненам. Кызыт гын, чынак, тунемалтын.
– Тыште ласкан илена. Мемнам пагалат, тӱрлӧ мероприятийыш ӱжыт. Теве «Видящие сердцем» клубыш, Начарын ужшо-влакын ушемышкышт коштына. Мый гармонь дене шоктем. Тидланже изиэм годым шке семынем тунемынам. Иктаж 25 сӱаныште шоктенам, савушланат шуко гана миенам, – мутланымашке ушныш Анатолий Семёнович.
– Тышке-тушко чӱчкыдын ӱжаш тӱҥалыт манын, гармоньжым ял гыч кондыктен омыл, – марийже велыш чоян ончалын, тунамак палдарыш пелашыже.
Чынак, кызыт нуно официальный вате-марий улыт. 40 утла ий гыч, тышке илаш куснымекышт, возалтыныт. Ала умбакыжат тугак илат ыле, но документым ямдылыме годым тидым ышташ кӱлын да мужыраҥыныт.
Кеч возалтыныт гынат, Лидия Алексеевна садак шке ӱдыр фамилийжымак коден!
– Мемнан вел гыч Совет Ушем Герой Михаил Васильевич Лебедев гай фамилиян уламыс, сандене тудым йомдарымем шуын огыл, – ала мыскарам ыштыш, ала чынымак ойлыш ӱдырамаш.
Татарэҥерыш гын, каласкалымышт почеш, миен толедат. Тушто Лидия Алексеевнан инвалид шольыжо ешыж дене ила.
– Шке шочмо ялем вет. Чон садак шупшеш, – мане ӱдырамаш. Вара ешарыш: – Но ынде ӧрканалташ тӱҥалын, да туштыжат идалык наре лийын омыл. Моло вереат родо-шамыч унала ӱжыт гынат, нунын декат коштмым чарненна. Ийгот шкеж нерген палдара.
Книгам лудыт, пакчаш шындат …
– А кечыгутшо тугеже мом ыштеда? Эре пачерым эрыктеда да кочкаш шолтеда мо? – йодым мыскара йӧре.
– Мый кӱваржымат мушмашем уке. Тидым социальный пашаеҥ ышта. Тышке еҥ-шамыч ялысе муным, шӧрым, торыкым ужалаш кондат. Налына, кочкына да киена веле, – шыргыжал вашештыш озавате. – Кочкаш гын шолтем. Мариемым полшаш ом йод, молан манаш гын мешайымыла веле чучеш.
– Тышке илаш толмекына, ме пачерыште ремонтым ыштенна, окнамат вашталтенна. Лида «алмазная вышивка» манме йӧн дене сӱрет-шамычым «тӱрла», да пырдыжлашке сакенна. Нуно пачерым пеш сӧрастарат, – пелашыжым мокталтен палемдыш пӧръеҥ.
– Лидия Алексеевна, тыгай кидпашажым шукертсек ыштеда? – мутланымашнам умбакыже шуйышым.
– Ынде омат шарне. Иктаж ныл ий наре докан, – каласыш кидмастар. – Моткоч шуко сӱретым еҥ-шамычлан пуэденам, пӧлекленам. Тӱҥалтыште тудын дене шинчылташ нелыла чучын, а кызыт пуйто магнит шупшеш – ыштыме шуэш. Наледен пыштымемат ятыр уло. Но шошо гыч шыже мартеже шагалрак ямдыленам. Молан манаш гын Илалше-влакын пӧртышт деч тораште огыл мланде кумдыкна уло, да тушко пареҥгым, кешырым, шоганым, чеснокым, икмыняр вондо помидорым шынденна. Шогылташ ситен.
– Кидпашам очки дене ыштен шинчылтыда, очыни? Шинчада нойымыла огеш чуч?
– Мый очким эше чийымашем уке. Мариемат огеш чий, – вашештыш. Тыгайым колын, нунын верч куаныме шижмаш лекте. – Марием книгам лудаш йӧрата да эре библиотекыш коштеш. «Тушто улшо чыла книгам ынде лудын пытаренат дыр», – манам. Кеч такшым шкежат коклан лудам. Мылам утларакше марий произведений-влак келшат.
– Книгам луддеже омак чыте. Малаш вочмекат, эше лудам. Тольык ушыштыжо гына ынде шагалрак шарналт кодеш, – рашемдыш пӧръеҥ.
Пелашыже умбакыже ойлыш:
– Ончыч пӱкеныш пышташ шартышым, тыглай да узоран носким шуко пидынам. Теве тыштат, клубышто, кидпаша-влак коклаште икмынярже улыт.
Тыге мане да, шыргыжалын веле огыл, воштылалынак палдарыш:
– Южгунам пачерыште коктын кок вере шинчен шер темеш да «лудын-лудын, шинчат ноен пытен дыр, айда, карт дене модына,», манам. Вара коктын тыге жапнам эртарена. Марием дене таҥастарымаште мый шукырак гана «дуракеш» кодам гын, сырымем дене картшым кокланже кудалтенак колтем. Йӧра, марием тыгай койышемлан огеш сыре. Тудо ласка да умылышо.
Тидын нерген каласымекше, уэш пелашыж ӱмбаке ончале. Но ты гана чоян огыл, а йӧратен ончалмыла чучо…
Тӱрлӧ амаллан кӧра ме тунам пеш кӱчык жап мутланышна гынат, тидат умылаш ситыш: вате-марий илышлан куанен илен моштат. Адакшым, иктаж-кӧ толын, илышыштым утларак веселам ышта манын вучен огыт шинче, а шкешт тыгайым ыштат! Тыгаяк лийын кодса, Лидия Алексеевна, Анатолий Семёнович!
Любовь Камалетдинова
