Айдемын могай улмыжо мутланымыже, шкем кузе кучымыж гычак палдырна. А тиде ӱдырамашын, Шернур район Аҥанур ял гыч Нелли Тойшеван, чолга улмыжым шукынжо ошкыл колтымыжым онченак умылат, очыни.
Нелли Петровна – Кукнур тӱвыра пӧртын вуйлатышыже. Тыгак тудо верысе «Пеледыш» калык фольклор ансамбльын ик эн чолга участницыже. Тушко кошташ тӱҥалмыжлан тений октябрьыште ынде 30 ият темын. Эшежым Йӱштӧ Кугызан ик эн кугу полышкалышыже: уна-влакым вашлийме да нунылан эртарыме мероприятийлашке ушна, тӱҥ озавате семын мелнам кӱэштын пукша, тудым ямдылаш туныкта. Сандене семынем ик гана веле огыл шоналтенам: «Кузе тудо чылажымат шукта?» Тыгай йодышыжо мыйын веле огыл шочын докан. Сандене тиде, Йӱштӧ Кугызан илемыштыже шуктымо паша да моло нергенат мутнам вашталтышна.
– Нелли Петровна, кузе тыге лектын: Те, специальностьда дене экономист, самырыкда годсек тӱвыра аланыште тыршеда?
– Кукнур школышто 11 классым пытарыме деч вара Йошкар-Оласе строительный техникумышто экономистлан тунем лекмеке, олаштак кодашат кумылем лийын. Но тунам, кодшо курымын 90-шо ийла тӱҥалтыштыже, 1992 ийыште, илаш верым муаш неле лийын. Адакшым пашашкат стаж деч посна налын огытыл. Тылеч посна оласе прописке кӱлын. А мыйын ниможат лийын огыл. Тыге ачам-авам деке мӧҥгышкӧ пӧртыльым да Кукнурышто Шернур райпон кевытыштыже кум ий техслужащийлан, умбакыже идалыкат пеле эмлымверыште санитаркылан ыштышым. Тиде жапыштак мыйым «Пеледыш» ансамбльыш ӱжыныт да тушко коштам ыле. Мут толмашеш ойлаш гын, тунам самодеятельный коллектив веле лийын, икмыняр жап гыч «калык ансамбль» лӱмым аралышна. Ончыч коллективыштына самырык-шамыч шукын лийынна – лу мужыр дене куштенна.
Ик кечын директорлан ыштыше Анатолий Филиппович Конаков ойлыш: «У тӱвыра пӧртыш художественный вуйлатыше кӱлеш. Шуко кандидатурым ончен лектынна. Тый эн келшен толшыла чучат». «Ой, мый лӱдам!» – маньым тунам. «Шого, вашмут дене ит вашке. Ыштен ончо. Келша гын, кодат, уке гын тыйым нигӧ виеш огеш кучо», – каласыш. Ансамбльыш коштмо годым могай улмем ужыныт, да тиде пашам ыштен кертшаш гай чучынам, витне. Кукнурышто у тӱвыра пӧртым 1997 ий январьыште почыч, а мыйым февральыште пашашке нальыч. Тылеч вара таче мартеат тыштак ыштем. Ӱмаште сентябрь марте художественный вуйлатыше лийынам, а кызыт тӱвыра пӧрт вуйлатышыже улам, да ынде худрукна уке. Йӧн дене пайдаланен, ойлынем: ала иктаж-кӧн мемнан деке пашаш толаш кумылжо лектеш. Ме моткочак вучена!
– Тыланда тыгай пашам ышташ пӱралтынак улмаш, витне. Санденак илыш корныда тышке конден.
– Туге лектеш. Школышто тунеммем годымак мый мураш, кушташ йӧратенам. Хорым чумыреныт ыле. Тушто мыйым запевалалан шогалтеныт. Тугеже тунамак данный манмемже лийын улмаш. Но ала-молан иктат «культпросветучилищыш тунемаш кай» манын ойлен огыл. Шкеже тыгай училище улмо нерген тунам пален омыл. Санденак, акам бухгалтерлан тунем лектынат, мыят тудын гайракак специальностьым налаш тунемаш каенам.
Ачана гармоньым шоктен. Тудын шоктымыжым колышташ моткоч йӧратенам. Эсогыл шокташ тунемашат тӧченам. Кызыт ик вел дене семым изишак луктын моштем. Сайын шокташ тунемаш кумылем уло. Тӱвыра пӧртыштӧ ик гармонь тыглай шинчат, кодшо кечылаште тудым мӧҥгышкӧ конден, шке семын тунемашат шоненам ыле. Но жапым алят муын ом керт. А шокташ тӱҥалашыже оҥай ыле. Тунам кеч вате-шамычым мурыктем ыле, шонен коштам семынем.
Тӱвыра аланыште пашам ышташат такшым тунем лектынам, дипломым налынам – 2018-2019 ийлаште И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште «руководство любительским этнохудожественным коллективом» программе почеш переподготовкым эртенам.
– Марлан лекмекыда, пелашда «ансамбльыш тетла коштшаш уке!» манын ойлен чарен огыл?
– Уке, ик ганат тыге ойлен огыл. Тунам мый тӱвыра пӧртыштӧ пашам ыштенам. А тушто тӱрлӧ мероприятийыште ансамбль дене выступатлаш кӱлын. Тыгак дискотекым эртарет, концерт дене иктаж-кушко кает – мӧҥгышкӧ йӱд-пелйӱдлан веле толын пурет. Сандене, марлан лекмекем, мый вигак каласенам: «Паша шотышто кеч ик гана вурседылмаш лектеш – мый ик кечат тушто ышташ ом тӱҥал!»
– «Мый ик кечат тый денет ом иле!» манын вашештеда, шонышым. Молан манаш гын марийышт пашаштым келшыдымылан шотла да ышташ чара гын, ӱдырамаш-шамыч южышт тыгеат вашештат.
– Мыйын гын пашалан кӧра шурген илымем шуын огыл. Ешыште умылымаш огеш лий, пелашем тореш каласа гын, мый лучо вес вере каем ыле. Пашам йӧратышылан кеч-куштат паша лектеш, шоненам. Йӧра, марием южо моло пӧръеҥ гай «кӧлан шыргыжальыч? Кӧ дене кутырышыч?» манын ушкален огыл, а умылен. Кеч тореш лийын кертын, вет, мутлан, пайрем кечын еҥ-шамыч канат, а ме пашашке лектын каена.
– Йӱштӧ Кугызан илемжым почмеке, пашада эшеат ешаралтын.
– Почмеке веле огыл, тиддеч ончычшак мыняр тыршаш логалын?! Илемым чоҥымашкат кертме семын ушнаш пернен, мом кузе ыштышашымат шонымо, тидым-тудым ямдылкалыме. Мом моштенна, мом сеҥенна – чыла пырля ыштенна, Анатолий Филипповичлан полшенна.
– Тендам колыштын (возымым лудын), мыйын веле, молынат йодышышт лектеш, очыни: Те кузе чыла ыштен шуктенда да кызытат шуктеда? Вет мӧҥгыштыда моло семынак сурт сомылкамат ышташ кӱлеш, моло пашажат лектеш.
– А мом ыштет? Шукташ тыршыме. Кызытат тыршена. Йӧра ынде пелашем школышто туныктышылан огеш ыште, а «Акашевский» чыве фабрикыште электриклан тырша да пашашке кум сутка коден коштеш. Ме шагал огыл вольыкым ашнена. Тыге тӱвыра пӧртыштӧ мероприятийлам эртарыме годым, Йӱштӧ Кугызан илемыштыже У ий программе тӱҥалмеке, паша гыч толмемлан вольык сомылым тӧрла, кочкаш ыштен ямдыла. Мый ушкалым лӱшташ веле толын каем. Кеч илемышке, тыгак ӱмаште декабрь кыдалне почмо Марий кудышко кумылан-шамыч программым эртарыме жапыште веле огыл, кеҥежымат толедат да ме нуным «йолгорно» дене коштыктена, мелнам кӱэшташ туныктымо мастарлык классымат ончыктена.
– У ий программе тӱҥалмеке, кажне кечын манме гай мелна руашым лугеда, коҥгаш олтеда, пӱжалт-пӱжалт мелнам кӱэштыда…
– Ой, руаш нергенже ойлаш гы-ын! (Воштылынак колтыш – авт.) Вет экскурсийыш южо кечынже кум группо денат толедат. Нунылан, шӱдӧ наре еҥлан, руашыже мыняр кӱлеш?! Санденак, мо резиденций почылтын, тудо жап годсек руашым теле гоч мӧҥгӧ гыч эре руашым кок ведра дене луген кондымо. Верыште гына лугаш гын, тудо нӧлталт огеш шу. Тиде амал денак кастене мӧҥгыштӧ вишкыдын лугалтем, вара эрдене ешарен нӧштылам, кайыме деч ончыч эше ик гана уэмдем. Кок ведрам лугем, лугем да оварен шушым тушко наҥгаем. Мый машина дене кудалыштам да, намиен шуктымешке, кандаш километрым эртыме корнышто кокланже руашем салонышкат оварен тӱргоч кая. (Шыргыжеш – авт.).
– А яра жапда лекмеке, тудым кузе эртареда? Мом ышташ йӧратеда?
– Пелашем дене ушнымына жапыште кевытлаште налаш пешыже сату лийын огыл, окса шотыштат чӱдын илыме. Тиде амал дене шканемат, мариемланат, йоча-шамычланат шуко вургемым пидынам. Ончыч тӱрлашат йӧратем ыле. Марлан каяш юмысолык-шамычымат шкеак ямдыленам. Кызыт кеҥежым пеледышым ончен кушташ йӧратем. Пакчаштына, кудывечыште, пече воктене тӱрлӧ деч тӱрлӧ улыт гынат, петуньи поснак келша. Тудо эр шошо гычак тӱҥалеш да шыже мучаш марте сылне тӱс дене пеледмыж дене кумылым нӧлта. Пытартыш жапыште тортым кӱэшташ тӱҥалынам. Шукыж годым йоча-шамыч толмо годым я ик тӱрлӧ, я вес рецепт почеш ыштем, тыглай кечынат кӱэштам. А мемнан кок икшывына уло. Роман ешыж дене Йошкар-Олаште ила, кок ий утлаш эргышт, уныкана, кушкеш. 21 ияш Виолетта ӱдырнат рӱдолаштак пашам ышта.
Ме Купсола ял мучаште – Аҥанур ял тӱҥалтыште чодыра ончылно илена гынат, садак пӱртӱс лоҥгашке тыглай лектын кошташ, тыгак емыж-саскам, поҥгым погаш миен толаш йӧратем.
– Пытартышлан моло-влак деч семынак тендан дечат йоднем: пелашда дене кужу жап келшен илымыдан секретше могай?
– Секрет – ваш умылымаште гына. Иктыже торешпашкар лиеш але весыже я коктынат ваш-ваш «мый садак сеҥем» манын толашат гын, тушто илыш шот огеш лий. Ваш умылен гына еш илышым ворандараш сайрак.
Любовь Камалетдинова мутланен.
Еш альбом гыч налме фото.
