Ольга Кошкина,
историй науко доктор, МарНИЯЛИИ-н кугурак шанче пашаеҥже
Кугу Отечественный сар уло совет калыкын чытышыжым чот терген. Чыла нелылыкым сеҥаш полшышо ик йонжӧ эвакуаций лийын.
Марий кундемыш сар годым Белоруссий, Украине, Прибалтике, Ленинград, Москва да икмыняр моло регион ден ола гыч граждан-влакым эвакуироватленыт. Миллион дене еҥым, предприятий-влакым, тӱвыра поянлыкым тылыш кусареныт. Марий АССР-ыш эвакуироватлыме еҥ-влак сарын икымше кечылаж гычак толаш тӱҥалыныт. Марий АССР Совнаркомын пунчалже почеш 1941 ий 18 июльышто переселенческий пӧлка ышталтын. Октябрьыште тудым эвакуироватлыме калыкым вераҥдыме пӧлкаш савыреныт.
Толшо-влакым илаш вераҥдыме пашаш тӱрлӧ учреждений – связь управлений, Госбанк, прокуратур, Марпромсоюз, Наркомзем, тунемме заведенийла – гыч еҥ-влакым ушеныт. Ончыч школ, ялозанлык техникум, педагогический ден лесотехнический институтлаште вераҥденыт. Нунылан койко ден вакшышлык вургемым пуэденыт. Кажне толшо регистрацийым эртен, вургемжым складыш сдатлен да ончыч мончаш, вара кочмыверыш каен. Санитарный обработкым да медицине тергымашым чылан эртышаш улыт улмаш. Тиде сар жапыште эпидемий шарлен ынже керт манын ышталтын.
ВКП(б) ЦК-н Марий обкомжын секретарьже В.М.Кушнаревын докладной запискаштыже серыме почеш, толшо еҥ-влакым йӱдшӧ-кечыже посна бригаде-влак вашлийыныт. 1942 ий декабрьлан Марий АССР-ыш 29208 еҥ эвакуаироватлалт толын: Украин ССР гыч – 2790, Белорус ССР – 1990, Латвий ССР – 805, Эстон ССР – 646, Литва ССР – 245, Молдаван ССР – 42, Карело-Фин ССР – 581, Ленинград – 3912, Москва – 9174. Молыжо РСФСР-н вес областьлаж гыч лийыныт.
Толшо еҥ-влак эркын верысе калыкын илышышкыже, пашашкыже ушненыт, нуно икте-весым утларак умылаш тӱҥалыныт. Пример шотеш Марий Эл Кугыжаныш архивыште аралалтше ик серышым кондаш лиеш. Тудым 1941 ий июльышто Литва ССР Тельшай ола гыч эвакуироватлме-влак возеныт: «Совет Литва гыч пашазе да пашазе интеллигенций, беженец-влакын тӱшкашт лӱм дене Йошкар-Ола кӱртньыгорно клублан мемнан группым, тыгак уло эшелоным пеш порын вашлиймылан кугу таум ыштена. Мемнан тӱшка 27 кече корнышто лийынна, икмыняр колхоз ден совхоз гоч 400 километрым йолын эртенна, но тыге сайын организоватлыме полышым ме нигуштат ужын огынал. Тендан поро койышда, йолташ-влак, шӱм гыч лекше кумылда, мемнан нерген шонымыда, мемнам нойышым да ӱнардымым тыге сайын вераҥдымыда мыланна вийым пуэн, тендан да уло совет калык дене пырля фашист разбойник-влакым тӱрыс сеҥымеш кредалаш манын, вашкерак пашаш лекташ кумылым луктын. Йолташ-влак, ӱшаныза мыланна, ме тендан поро кумылдам нигунам огына мондо». Серыш йымаке шке кидпалыжым группын кугуракше, Тельшай оласе «Мастис» текстиль фабрикын плановикше Илья Рудницкий пыштен.
Марий АССР гоч Алма-Аташке эвакуацийыш кудалмыж годым Москва гыч школ тунемше Валентин Красновскийын шарнымашыжымат кондаш лиеш: «Йошкар-Олаште мемнам моткоч сайын вашлийыныт, мушкылташ йӧным ыштеныт, а вес кечылан имне дене колхозлаш колтеныт. Имне орваште шинчын кудалаш оҥай ыле, йырваш – кумда пасу, чодыра…»
Эвакуироватлалт толшо-влак республикын пашашкыже ушненыт, колхоз ден совхозлаште, промышленный предприятийлаште тыршеныт. Сайын пашам ыштымыштым ятыр документ пеҥгыдемда. ВКП(б) ЦК-н Марий обкомжын 1943 ий 30 мартысе запискыштыже ончыкталтын: «Тӱҥ шотышто сайын ыштат, южышт шкеныштым чаманыде, манашат лиеш. У Торъял районышто улшо Лодашко еш, Морко районышто Ивановмыт еш 1942 ий кеҥежым 1 тӱжем наре трудодням ыштеныт. Совет Армийын полковникше Емельянов йолташын ватыже Оршанке районысо Фрунзе лӱмеш колхоз председательын должностьыштыжо тыге пашам виктарен колтен, кызытат ты озанлык районышто ик эн ончылно улеш. Промышленный предприятийлаште сайын тыршыше-влакын тӱжем дене тыгай примерым кондаш лиеш».
Статистике данныят пашаш вераҥдымашын сай лектышыжым пеҥгыдемден: Марий обкомын кадр пӧлкажын шотлен лукмыж почеш, 1943 ий 30 апрельлан 28376 эвакуироватлыме еҥ кокла гыч пашам ыштен кертшыже 11893 лийын. Нунын кокла 10039 (64%) еҥлан пашам муын пуэныт. Тӱҥ шотышто промышленностьышто, ялозанлыкыште, транспортышто да учрежденийлаште тыршеныт.
А теве икоян улмо шотышто умылыдымаш лектын огыл манаш ок лий. Тидым фиксироватлыме документ-влак аралалтыт. Но тӱҥ шотышто нуно тыглай илыш-кучем йодыш дене кылдалтыныт. 1941 ий июль-декабрьлан эвакопунктын пашаж нерген отчётышто ончыкталтын: республикыш толшо-влак кокла гыч чыланжак огыл санобработкым да медицине тергымашым эртеныт. Эвакопунктын тӱшкагудылаштыже антисанитраный сӱрет вашлиялтме нергенат сералтын. Районлашке колтымо пашаште транспорт ситыдымаш палдырнен, южгунамже еҥ-влак 10-15 кечыланат кодыныт.
Марий АССР Совнаркомын 1941 ий 9 августышто «Эвакуироватлыме еҥ-влакым вераҥдышашлан Йошкар-Олаште илыше-влакым шыгыремдыме нерген» пунчалже лектын. Тудын дене келшышын, эвакуироватлыме ешым пурташ тореш лийымылан але эвакуировтлыме ешым игылтмылан, илаш пуртмо годымат, варажымат, титакан-влакым мут кучашен шогалтен, судышкат пуэн кертыныт.
Эвакуаций еҥ-влакым вашлийше кундемын тӱвыра шотышто пойдарен. Марий АССР-ыш еҥ-влакым веле огыл, тыгак тӱвыра, науко да образований учреждений-влак кусареныт. Ленинград гыч кугыжаныш оптический институт, Особый конструкторский бюро, Военно-воздушный академий кусненыт.
СССР Совнарком пелен Сымыктыш паша шотышто комитетын 1941 ий 28 июльысо приказше дене келшышын пашадыме да эвакуироватлыме актёр кокла гыч 12 еҥан хозрасчётный руш театр чумыралтын. В.И.Илисавскийын вуйлатыме коллективше 1941 ий 20 августышто пашажым тӱҥалын. Август гыч сентябрь гутлаште Ф.Шиллерын «Коварство и любовь», А.Островскийын «Поздняя любовь», В.Шкваркинын «Чужой ребенок» да эше ик актан оборонный ныл миниатюрым шындыме. 1942 ий тӱҥалтышлан театр республикысе районлаште да кугу колхозлаше 52 постановкым, тушеч визытше утренник лийын, ончыктеныт. Госпитальлаште сусыргышо-шамычлан шефский 5 спектакльым ончыктеныт.
Самодеятельный творчествышкат эвакуироватлыме-влакым ушеныт. 1944 ийыште Сотнур тӱвыра пӧрт пелен эвакуироватлыме эстон-влакым чумырымо художественный самодеятельность кружок пашам ышташ тӱҥалын. Апрельыште нуно концертымат ончыктеныт. Программыште эстон калык муро ден куштымаш, тыгак классический балет ден руш муро-влак лийыныт.
Марий АССР-ыш эвакуироватлыме-влак эн шуко – 36449 еҥ – 1941 ий декабрьыште толын. Варажым сӱрет тӧремын, 29-30 тӱжем еҥ лийын.
Кугу Отечественный сар годымсо эвакуаций еҥ-влакым да калык поянлыкым утарыме мероприятийыш веле огыл, элнан тылжым иктеш ушымо тӱҥ факторышкыжо савырнен. Калыкнан икоян улмыжо полышым пуымо да налмаште веле огыл, чылан пырля пашам ыштымаштат палдырнен. Эвакуироватлыме специалист-влак заводлаште, колхоз ден совхозлаште, шанче институтлаште тыршеныт, кундемнан экономикыжым, тӱвыражым вияҥдымашке шке надырыштым пыштеныт.
Кызыт, кунам калык-влак коклаште келшымаш дене кылдалтше йодыш угыч пӱсын шога, сар жапысе эвакуаций опыт гоч умылена – икоян лийын моштымаш – тиде чыла нелылыкым сеҥен лекташ полшышо кугу вий. Марий кундем тиде икоян улмым арален кодымашке кугу надырым пыштен. Тидын нерген Российын историйыштыже шарнымаш аралалт кодшаш.
Савыкташ Светлана Носова ямдылен.
