МАРИЙ ТӰНЯ УВЕР ЙОГЫН ЭРТЫШ ИЛЫШ ДА КРАЕВЕДЕНИЙ

Эҥыж лӱман ялыште

1 июньышто Морко район Малиновка ял пайрем эртаралтын. Тидын нерген пайремым тарватыше, Кугу Шоръял ялын чолга эргыже Ю.З.Петров дене мутланена.

– Тачысе кечылан тиде ялыште лач ик еҥ, Иван Арсентьевич Ефимов, мый тудым Ванюш манам, ила. Пайрем радамыште эн тӱҥ пашанам шуктышна: марий шымлызе Валериан Васильевын илыме сурт олмыштыжо шарнымаш меҥгым шогалтышна. Снимкыште ужыда, локшинчын налме верыш табличкым пижыктенна. Пушеҥгыже – нулго, пайрем деч ик арня ончыч толын ончен шымлен коштмо годым ойырышна.

Юрий Захаровичын мутшо почеш, Ӱпӧ губерний (кызытсе Пошкырт кундем) Пӱрӧ уезд Тумна ялыште шочын-кушшо шымлызе-сотемдарче, фольклорист, марий-влак кокла гыч лекше икымше йылмызе доктор В.М.Васильев (Ӱпымарий) 1919 ийыште Кугу Кожлаял ӱдыр Наталья Васильевна дене ушнен. Тудыжын родо-тукымжо Кугу Кожлаялыште, Айбакнурышто, Малиновкышто илен, нуно ваш-ваш коштыныт. Чулым рвезе Валериан Васильев Кугу Шоръял гыч Метрий кугыза дене палыме лийын. (Вара тудын эргыже Василий Дмитриевич Дмитриев Москваште юристлан тунемын, 2-шо курсышто тунеммыж годым 1922 ийыште Марий педтехникумын преподавательже В.М.Васильевын ӱжмыж почеш МАО-м ыштымылан 2 ий темме лӱмеш эртаралтше митингыш толын, трибун гыч мутым ойлен, выступленийжым «Марийская деревня» газет кок номереш савыктен.)

Тыге Метрий кугыза, Епим тукым да молат, кутырен келшен, чылан погынен, чодырам руэн, пӧртым чоҥаш тӱҥалыныт. 1920 ийыште негызым пыштеныт, 1921 ийыште Валериан Васильев ешыж дене илаш пурен. А 1923 ийыште, пӧртым рончен, шыже мучаште икымше лум вочмек, 12 имне воз дене Чарлашке конденыт.

– Шарныктыш меҥгыжым шогалтенна, да экшыкшымат ыштенна, – кумыл волен пелештыш редакцийыш толшо унам.

– Могай тугай экшыкым?

– Валериан Михайлович Васильев манын возен шынденна, а кӧ тудо тугай, ончыктен огынал. Меже палена, а самырык тукым ончыкыжым палаш ок тӱҥал. Алевтина Петровна чын ойла, ойжо дене келшыде ок лий, – мане Юрий Захарович.

Тыште лудшылан умылтарыман: А.П.Кузнецова – журналист (ГТРК-ште ышта), филологий науко кандидат. «Лексико-семантическое обогащение марийского литературного языка в трудах В.М.Васильева» диссертаций пашаштыже йылме йодышым шымлен лектын. Тидын годым учёныйын Лидия ӱдыржӧ дене ятыр гана вашлийын, В.М.Васильевын илыш корныжымат шымлен.

Кумыл йодмо пашам ыштыме годым чылажымак ончылгоч ужын от шукто. Но экшыкым тӧрлаш кызыт чыла йӧн уло. Илен-толын, иктаж лу ий гыч пу меҥге шӱйын йӧрлеш, сандене пайремыш толшо-влак Чӱкшӧ яллан шогалтыме гай кӱ меҥгым вераҥдаш кутырен келшеныт. Чӱкшӧ ялын ожнысо олмышкыжо шарныктыш кӱм 40 ий ончычырак шогалтыме, пайрем кечын Олег Данилович Егоров ден палымыже тушко пеледышым пыштеныт.

Историй – оҥай наста, ожнысо нерген каласкалымым южгунамже йомакла колыштат. Йодыш лектеш: Валериан Васильевын пужен кондымо суртшылан (кӧмыт чоҥеныт, нунак пужен конденыт да нӧлтен шынденыт) Чарлаште верым кузе ойыреныт? Юрий Захарович тыге умылтара. 1926 ий 15 август деч 15 октябрь марте Москваште Всесоюзный выставке лийын. Тушко марий экскурсант-влак миеныт, Марий правительствын колтымыж почеш Иван Палантай ден Валериан Васильев консультант семын лийыныт. Нуно тушто чак палыме лийыныт. Мӧҥгӧ пӧртылмекышт, Иван Степанович Палантай Валериан Михайловичым шке воктенысе яра верыш (Советский урем, кызытсе 56-шо номеран пӧрт) суртым шындаш ӱжын.

– Шарныктыш молан кӱлеш? Эн ончыч, калыклан тиде верыште тыгай кугу лӱмлӧ марий еҥ ешыж дене илен манын ончыктынена. Историеш аралалт кодшо манын. Ме, кугурак тукым, самырык-влаклан марий калыкнан эртыме корныжым умылтарен кодышаш улына, – вашештыш мыйын йодышемлан Юрий Петров. Вара шыргыжалын ешарыш: – Чыла тиде кумыл паша мыйын ораде койышемлан кӧра ышталтеш!

Пайрем эртен. Ялын лӱмжым кучышо Ванюшлан калык лӱм дене газонокосилкым пӧлекленыт. Илыше еҥ уло гын, тугеже ял йомынжак огыл…

 

Малиновка ял Семисола ял воктене, Чӱкшӧ курык тайылыште, верланен. Кугу Шоръял марий Н.Я.Яковлев курык шеҥгелсе олыкышко миен лектын, тушто кеҥежым шуко-шуко эҥыж шочын. Тиде верыш суртым шынден, почешыже моло-влакат куснен толыныт. Вершӧрым шымлыше В.В.Кузнецовын умылтарымыж почеш, ялын лӱмжӧ «малина» (эҥыж) руш мут гыч лектын.

1931 ийыште тыште «Виян» колхоз чапланен.

2004 ийыште 11 сурт лийын. Кызыт лач И.А.Ефимов ила.

Л.СЕМЕНОВА

Ю.Петровын фотожо

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий