23 октябрьыште Марий Элын калык артистше, Марий Эл Кугыжаныш премийын лауреатше, М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын художественный вуйлатышыже Роман Алексеев 50 ияш лӱмгечыжым палемда.
Тидын вашеш вашлийын мутланымым тыландат лудаш темлена.
– Роман Юрьевич, юбилейдам могай кумыл дене вашлийыда?
– Кызыт лӱмгече каслан ямдылалтына. Тушто илышем, театрыште пашам ыштыме, ача-авам, туныктышем, йолташем-влак нерген каласкалаш тӱҥалам. Могай мый кызыт улам да кӧлан кӧра тыгай лийынам – чылажымат чоным почын кутыраш шонем. Садланак пайрем шӱлышан вашлиймашым «Театр да илыш» манын лӱмденна.
– Те театр ешыште кушкында: ачада Юрий Валерьевич лӱмлӧ артист лийын, авада Раиса Михайловна режиссёрын полышкалышыжлан, а вара сылнымут ужашым вуйлатышылан тыршен. Пашаштым онченак, очыни, нунын гаяк лияш тыршенда?
– Театрыште чӱчкыдынак лияш логалын, гастрольышкат ятыр гана пырля миенам. Театрыште тунам йоча-влак шукын куржталыштынна. Ик эн лишыл йолташем Володя Васильев дене пырля модын юарлыме, иквереш тунемме, кушкын шумекат, спектакльлаште пырля рольым модмо. Чаманаш кодеш, ӱмыржӧ кӱчык лийын.
Сцене вес велне, чарша шеҥгелне, куржталыштме годым ачамын сценыште модмыжым куанен онченам да мыят артист лиямак манын шоненам. «Ачийжат-авийжат» спектакльыште Мачукын рольжым модмыжым моткоч сайын шарнем. Тиде геройын ойлымо шомакшым мый наизусть шарнен кодынам да мӧҥгыштӧ, ачамын семынак койын, модын ончыктенам. Жап эртымеке, мыламат тиде рольышто модаш пиал логалын, но ачам семын тиде образым чоҥен моштен омыл. Тудо моткоч виян артист лийын, кызытат тудын модмо спектакльлажым чӱчкыдынак ончем да ӧрам: мыскарам ыштылмыже, пӱсӧ уш-акылан улмыжо, ойлен колтымыжо… – лачшымак сценылан шочшо артист! Тудо театр дене илен, ийготан лиймекыжат, сценыште рольым модмыжо, шонымашым виктарен моштымыжо да историйым келгын палымыж дене ойыртемалтын.
– Те эн ончычак артистлан, а вара режиссёрлан тунемын лектында. Актёр улмыда гына ситыдымыла чучын мо?
– 1998 ийыште Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищым тунемын лекмеке, Марий драмтеатрыште мемнам моткоч шокшын вашлийыныт. Тунам театр директорлан Владимир Иванович Актанаев, а тӱҥ режиссёрлан Василий Валерианович Домрачев тыршеныт. Мемнам, самырык артист-влакым, эркын-эркын тӱрлӧ спектакльыш пуртеныт. Мылам «Калевала» спектакльыште апшат Ильмариненын рольжым ӱшаненыт. Кугу пондашым, ӧрышым пижыктеныт, кӱжгӱрак лияш манын, тувыр йымаке кӱпчык гайым чиктеныт. Модаш пешыжак йӧнан лийын огыл гынат, кугу туп-вачан кӱжгӱ апшатын образше шукылан келшен. Варажым «Ачийжат-авийжат» постановкышто урядникым, «Ой, луй модеш» спектакльыште милиционерым, «Эреҥерыште» Сакарым, «Порсын лӱҥгалтыш» спектакльыште Ирым модынам… Кажныштыже мылам я пондашым, я ӧрышым, я бакенбардым пижыктеныт. Вара гына мылам Бернард Шоун пьесыже-влак негызеш шындыме спектакльыште Пӧръеҥын да Поручикын рольым пуэныт. Кок рольым модмылан да образыш келгын пурымылан «Йошкар-Ола театральная» фестивальыште дипломым кучыктеныт. Тиде сеҥымаш, мутат уке, ончыкыжым эшеат тыршен пашам ышташ кумылым нӧлтен. А кугу паша-влак кокла гыч «Утиная охота» спектакльыште Зиловын, «Айдеме чон да яндарлык» постановкышто профессор Паолинон рольыштым шотлыман. Тиддеч вара «Мый нине спектакльым кузерак шындем ыле?» манме шонымаш режиссёрлан тунемаш каяш таратен. Экзаменлан вик ямдылалташ тӱҥалынам. Чыла тергымашым эртымеке, заочно тунемынам да тыгодымак пашам ыштенам.
– Театрын тӱҥ режиссёржо семын ятыр спектакльым сценыш луктында. Икымше пашадам тачысе кӱкшыт гыч кузе акледа?
– Дипломым налаш кок спектакльым сценыш лукташ кӱлын. Икымшыже «Блин-2» постановко самырык-влаклан келшыше лийын, тудым Санкт-Петербургысо театр академийым тунемын толшо артист-влак дене пырля сценыш лукмо. А весыже – «Улыжат вич кас» спектакль, тушто Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищым (институтым) пырля тунемме йолташ-влак модыныт. Кок составше денат икте-весым умылен, ваш-ваш полшен пашам ыштенна, сандене мылам ты профессийыш вуйге пураш неле лийын огыл. Туныктышем-влак моткоч сай шинчымашым пуэныт, ой-каҥашыштым кызытат чӱчкыдынак шарналтем, поснак сценыште кутырымо мастарлыклан туныктышо Наталья Алексеева Макарован «Моткоч чот тыршыман, тунам гына те тиде профессийыште сеҥымашке шуыда» шомакше кызытат ласкан шинчаш ок пу.
– Музыкальный кугу спектакльым икмынярым шынденда, сеҥымашдат уло. Очыни, тидым изинекак мурылан кумылан улмыда денат кылдаш лиеш?
– Марий театрым мурымашан, куштымашан театр семын ужыт. Но тудо эше драме могырымат виян улмыжым эреак ӱшандарен моштен. Чылажымат шотыш налын, ме муро да сылне сем дене пойдарыме постановкым калыклан темлена.
Тыгай сынан икымше спектаклем «Йӧратымаш? Йӧратымаш! Йӧратымаш…» лийын, тушто мый ялысе клубым вуйлатыше Германын рольжым модынам. Тиддеч вара мыят мураш тӱҥалынам. Репертуарыштем илыш, йӧратымаш да моло темылан пӧлеклалтше ятыр мурем уло. 2015 ийыште театрышкына Щепкин лӱмеш кӱшыл театр институтым тунемын лекше самырык артист-влак толмеке, музыкальный спектакль-влакым шындаш тӱҥалынна, тиде – «Юмынӱдыр», «Тулар ден тулаче», «Ӱжында?», «Ший Пампалче», «Палантай»…
Муро гоч ме калыкын тӱвыражым, йӱлажым, койыш-шоктышыжым почына. Марий калык ойго ма куан годым ожнысекак мурен, тудын дене куанжым пайлен, чонжым луштарен.
Театрыште талантан композитор-влак эреак пашам ыштеныт да кызытат ыштат, сандене муро чыла гаяк спектакльыште уло, мутлан, «Савик», «Окса тул», «Эргымлан кузык»… Муро гоч калыкнан эртен толмо корныжо, илышыже келгынрак почылтеш. Икманаш, муро – театрнан чурийже.
– Сценыш лукташ пьесым кузе ойырен налыда?
– Тидын шотышто йӧсылык эреак лектеш. Сай пьесым ойырен налаш манын, шуко лудаш, кычалаш перна. Щукин лӱмеш театр институтышто тунемме годым Евгений Вахтанговын кум правилжым шотыш налаш темленыт: автор, жап, коллектив. Спектакльым шындымеке, тудын пӱрымашыже могайрак лиеш? Тачысе кечылан тудын кӱлешлыкше могайрак? Нине йодыш-влакым эреак вуйышто кучыман.
– Роман Юрьевич, Те финн-угор, Россий кӱкшытыштӧ ик эн виян национальный театрын художественный вуйлатышыже улыда. Тиде чапым эреак кӱшнӧ кучаш могай корным ужыда?
– Чын, национальный театр-влак коклаште ме виян театр улына. Театрнан ончыкылыкшо нерген шуко ойлен кертына, но тӱҥ пашана – тӱрлӧ спектакльым сценыш лукташ. Чылажат артист-влак да нунын мастарлыкышт дене кылдалтын. Кунар шуко оҥай спектакльым сценыш луктына, театр тунар виян лиеш. Калыкнан йӱлаже, тӱвыраже, муро да сем поянлыкше дене палдарыше спектакль-влакым ончыкшымат репертуарыштына кучаш кӱлеш.
Йӱла почеш театр тургымым почмо деч ончыч ыштышаш пашанам палемдена, да Майоров-Шкетанын бюстшо воктеке пеледышым пыштена. Театрнан кушечын тӱҥалме корныжым шарналтена. Илыш вашталтын гынат, театрыште ончыктена илышым: могай тудо лийын да могай тудо лийын кертеш. Мутлан, йӧратымаш, чын койыш, ӱшан нерген… Ончышылан ӱшандарышаш улына, вет Марий Элын калык поэтше Геннадий Сабанцев манмыла, ош йӱксӧ гай полатыште верланыше марий театр илышым ончыкта. Тушто айдемын чонжым, мо ышталтмыжым шижыт, тидын нерген кутырат, ончышо-влак верч тургыжланат да эреак вучат. Театр тугак айдемылан канаш, уш-акыл дене пойдаралташ йӧным пуышаш, шонаш таратышаш. Ме шукын улына, но кажныже эрыкан шонымашан улына.
– Те паша дене иледа, паша дене шӱледа… Кушеч вий-куатым налыда?
– Моло театр-влакын пашаштым, телевизор дене тӱрлӧ передачым ончем, книгам лудам. Вет ме чылажымат илыш гыч налына, тиде мемнан профессионал качествына. Артистат тӱняште, илышыште мо ышталтмым палышаш да шижын моштышаш.
Пӱртӱсыштӧ лияш, тӱрлӧ сылне верлаш, олаш миен толаш келша. Мутлан, кеҥеж жапыштат театр коллектив дене икмыняр олаште лийынна. Туштат тусо илышым, ойыртемым шижын, шкенан дене таҥастарена.
Ачамын шочмо кундемышкыже, Морко район Кугу Шоръялыш, воктенысе Чӱкшӧ курыкыш миен толашак тыршем. Родо, пошкудо-влак дене вашлийме, нунын дене мутланыме чоным пойдара, вий-куатым ешара. Чынжымак, ме моткоч мотор Марий кундемыште илена, тудо идалыкын чыла пагытыштыже сӧрал.
– Театр – тиде…
– Илыш, тӱҥ шотышто театрыште ме илышым модына, а шке илышым модыш семын эртарыман огыл: илен, шижын, йӧратен мошташ, ужын да жапыштыже ойлен кодаш кӱлеш.
Театр – мемнан профессиональный пашана. Но тидын годымак ешет, родо-тукымет, йолташет-влак нерген мондыман огыл.
Кӱчык йодышлан — кӱчык вашмут
– Йӧратыме кочкышда?
– Писын ямдылыме кочкыш, мутлан, жаритлыме.
– Идалыкын йӧратыме пагытше?
– Кеҥеж, шуко пашам ыштен шукташ лиеш, шокшо.
– Йӧратыме ола?
– Йошкар-Ола.
– Суткасе йӧратыме жап…
– Эр, кече лекме жап.
– Шӧртньӧ кол деч могай кум шонымашым шукташ йодыда ыле?
– Тӱняште тыныслыкым, чылалан тазалыкым йодам да йоча жапыш пӧртылам ыле: чарайолын куржталме пагытым угыч ончалын савырнаш, могай йоча лиймым шарналташ, шерге да лишыл еҥ-влакын пеленышт лияш…
Алевтина БАЙКОВА мутланен.
Михаил Григорьевын фотожо.
