Михаил Григорьевич Байковын шочмыжлан – 100 ий.
Икымше вашлиймаш
Мый эше школышто тунеммем годымак «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газетыш тыгыде увер-влакым колтылаш тӱҥальым. Ялыште сурт еда ломыжым, сурткайык терысым погымо, телым корно воктеке лӱс укшлам шогалтылме нерген серенам. Шарнем, ик уверым тудо пагытыште (кодшо курымын шымлымше ийлаштыже) 50 ырлан акленыт. Школышто почтальон Иван Петухов тунам мыйым кычалын муын да 41 ыр оксам пуэн, тидын пеҥгыдемдыше квитанцийым кучыктен. Но йывыртенам вет, икымше гана шке ыштен налме пашадарым кучыктенытыс. Квитанцийжым вара ятыр жап араленам, шуко погынен ыле.
Илен-толын, йылмым, литературым йӧратымашак Марий пединститутыш конден, тушто филологический факультетыш тунемаш пуренам. Институтышто тунемме годымат газетыш возымым чарнен омыл. Тӱвыра, литератур да искусство отделыште тыршыше журналист да поэт Эврик Анисимов дене кылым кученам. Нылымше курс деч вара кеҥежым кок тылзылан пашашке нальыч. Тудо жапыште редакцийысе ятыр журналист отпускыш каен, а нуным вашталтыше еҥ кӱлын. Партийный отделыш нальыч. Тунам отделым Василий Иванов вуйлатен, тудо отпускышто лийын. Ме тыгак кеҥеж жаплан практикыш толшо самырык еҥ Сергей Захаров дене коктын ышташ тӱҥална. Тудо жаплан газетын редакторжо Михаил Байков лийын. Варажым отпуск гыч пӧртылшӧ Василий Тихонович мыйым редактор Михаил Григорьевич деке пуртыш. Тыгай мутланымаш ыле: ончыкыжым тиде самырык еҥым газет пашашке налаш, йодмашым ончыгоч Просвещений министерствыш колташ.
Михаил Байков дене икымше шарнымаш тыгайрак кодын. Кабинетышкыже (тудо редакцийыште эн кумда лийын, тушко шуко еҥ шыҥен) пурен шогалмеке, шкемым изишак ӧрмалгыше семын кученам. Вет але марте тыгай кугу вуйлатыше дене тыге вашлийын мутланаш логалын огыл ыле. Ӱстелтӧрыштӧ чатка чиеман пӧръеҥ шинчен. Тудо такшым ончычшат мыйын нерген изишыже пален, газетыште возымем лудын. Порын вашлие. Кынел шогале, кидым кучен саламлалте да шинчаш темлыш. Кушеч улмем, могай темылан возаш утларак кумылан улмем йодышто. Эн тӱҥжӧ – мане вуйлатыше, йылмым чот шуарышашлан марий литератур классик-влакын произведенийыштым шымлен лудаш кӱлеш. Тидым кече еда гаяк ыштыман, тунам веле йылме пӱсӧ лиеш. Тыгодымак илышын чынжым раш умылаш тыршыман, вуйлатыше-влакын ойлымыштым аклен колыштман да вара веле иктешлымашым ыштыман. Тидым Байков тӱҥ марий газетын редактор лийме марте творчествыж гоч раш умылен да пален.
Ялозанлык отделыште
Вузым тунем пытарыме деч вара вигак газетыш пашам ышташ тольым. Ондак тӱвыра, литератур да искусство отделыш (тунам отделым Борис Данилов вуйлатен) нальыч. Тӱвыра илышым газетыште ончыкташ ӱшанышт. Икымше ийынак яллашке командировкыш миен коштынам, вуйшиймаш серышымат тергенам. Шарнем, пашаш толмо икымше шыжым Байков Морко район Вараҥыж-Вуртем кундемыш колхоз садым локтылаш тӱҥалме нерген вуйшиймаш серышым тергаш колтыш. Кок кечылан командировочныйым возышт. Икымше кечынак икмыняр еҥ дене вашлийын мутланышым, кас велеш гына Шеҥше кугорныш лектым. Шым шагат кас шуын, йӧра эше чоҥышо-влак Моркыш паша деч вара мӧҥгышт машина дене каят улмаш. Шынден наҥгайышт. Кундемым йӧршеш палыдыме рвезе шке семын миен коштым. Очыни, редактор терген: тиде самырык еҥ командировкышто шотым муэш мо? Варажым планеркыштат возымо тиде материалым мокталтышт. Редактор Михаил Григорьевичат сай акым пуыш. Эшежым фотом шкеак ыштылынам, газетыш пуэнам. Тидымат сайлан шотленыт.
Ял илыш нерген возаш кумылан улмем аклен, мыйым ик ий гыч Борис Семёновын вуйлатыме ялозанлык отделыш нальыч. Тидым Михаил Григорьевич шкежак темлен. Тылеч вара таче кече мартеат тиде темымак возем. Василий Иванов ден Михаил Байковлан журналистике корныш шогалаш корным почмыштлан вуйым савен тауштем.
Тӱҥалтыш ошкыл
Михаил Байков Параньга район Памашъялыште 1925 ий 23 августышто шочын. Латкуд ият пелыш шумек, колышаш гай черле киен. Моткоч какши кушкын. Туге гынат кок ий утла армийыште служитлен.
Эше йӧршеш нӧргӧ рвезе Михаил Байков сылнымутан литературым Кугу Пумарий школын визымше классыштыже тунеммыж годымак йӧратен шынден. 1941 ий 2 апрельысе «Путь Сталина» Косолоп райгазетеш латкуд ияш Байковын «Ече дене» икмыше почеламутшо лектын. Тиде ийынак «Рвезе коммунист» газет Кугу Пумарий школысо комсомолец-влакын тунеммышт нерген икымше заметкыжым савыктен. Изиш варарак возымыжо «Ямде лий» ден «Марий коммуна» газетлаште лекташ тӱҥалын. Лач нине материалымак Байковын журналист корныш шогалме икымше ошкылжо семын палемдыман.
Варажым илыш корныжо кугу сар дене кылдалтын. Зенитный батарейын разведке отделенийжым командирже лийын. Сар гыч пӧртылмек, колхозышто тыршен, Косолоп райуполминзагыште статистлан тыршен. Тидын деч вара учительский институтышто тунемын. Самырык еҥлан тиде вузешак кодаш, марий йылме ден литератур кабинетым вуйлаташ, вес факультетысе икымше курслаште марий йылме дене практический занятийым эртараш кодаш темленыт. Моланже, кӱшыл шинчымашым налмыж жапыштак шанче пашалан шӱмаҥын, икмыняр студент дене пырля «Марий йылме грамматикын» икымше ужашыжым ямдылымаште тыршен. Тиде книгаште глагол, причастий да деепричастий нерген лач тудо возен.
Шанче корныш шогалаш корно почылтын гынат, Байковым шочмо мӧҥгысӧ илыш тургыжландарен. Ешыште ава да кок шӱжар да пашам ыштен кертдыме шоҥгыеҥ-влак лийыныт. Ачаже фронтеш колен, иза-шольо уке. Кидыш дипломым налмек, мӧҥгӧ лишкырак лияш манын, школыш каяш йодын. Но Косолоп район гыч марий йылмым туныктышылан йодмаш пурен огыл. А теве пошкудо Шернур районысо Мустай школышто вер лийын, тушко каяш келшен.
Тиде школышто ялсовет пеленысе политкружокым вуйлаташ ӱшаненыт, школысо драмкружокын вийже дене икмыняр спектакльым ончыктеныт. Марла возымо йоча пьесе укелан кӧра Байков шкежак икмыняр сценкым, интермедийым, пьесым возен.
Байковын илышыштыже вашталтыш лиеш: ешым чумыра, школын техслужащийже дене ушна. Ваш йӧратыше мужыр илышым кыртмен чоҥен, кок ӱдырым ончен куштен. Вара нунышт коктынат Москошто кӱшыл шинчымашым налыныт.
Редактор марте кушкын
1953 ийыште «Коммунар» райгазетыш кусарышылан кусна. Тыгай паша тудым лӱдыктен огыл. Вет эше студент улмыж годымак ик тылзе газетыште кусарышылан да верысе радион корреспондентшылан ыштен ончен. Тыге Байковын журналист корныжо тӱҥалын. Вес ийынже партий райкомын пленумжо Михаил Байковым райгазет редакторлан пеҥгыдемден.
1957 ийыште тудым партий обкомын пропаганде да агитаций отделышкыже печать шотышто инструкторлан налыт, тыгодымак КПСС ЦК пеленысе заочный высший школышто шинчымашым нӧлта. «Марий коммуна» ден «Марийская правда» газет-влакын редакцийыштым иктыш ушымек, тудо идеологий отделым вуйлаташ тӱҥалеш. А 1967 ийыште газет-влакым посна лукташ тӱҥалыт, «Марий коммуна» газетын редакторжылан Петр Корниловым пеҥгыдемдат. Икмыняр жап гыч Байков редакторын алмаштышыже лиеш. 1977 ийыште, Петр Григорьевичын пенсийыш лекмекыже, Михаил Григорьевичым редакторлан пеҥгыдемдат. Тыге тудо пашаче коллективым пенсийыш лекмешкыже лу ий вуйлатен. Газетын тиражше тунам коло кок тӱжем экземплярымат эртен. Тидыже газетын историйыштыже эн шуко лийын.
Чоныш корным муын моштен
Байков шарнымашеш эн ончычак кажне еҥым умылаш тыршыме, чоныш корным муын моштышо, проста айдеме семын кодын. Нигунамат йӱкым кугемден, вигак шылталаш пижын огыл. Иктаж-могай титак лийын гын, амалжым рашемдаш тыршен. Кунамже шылтален налын, кунамже полшен. Тунам кажне кастене планерко лийын. Вет тудо пагытыште газет арняш куд гана лектын. Планеркышто лекше номерым каҥашыме годым дежурный редакторлан да «яндар вуйлан» мут пуалтын. Тунам номерым моткоч пӱсын каҥашат ыле. Самырык-влаклан утларак йошкаргаш логалмыла чучеш.Тидыже мыланна кушкаш, усталыкым шуараш гына полшен. Байков планёркым моштен вӱден, тарваныше тумам але икте-весым умылыдымо койышым лыпландарен кертын. Мыскарам ышташат йӧрата ыле. Эшеже кечывал каныш годым шашке дене модмашке ушнаш кумылан лийын.
Дежурный редкторын пашажым опытан кугурак йолташ-влак шуктеныт гын, мыланна, самырык-влаклан, «яндар вуй» лияш ӱшаненыт. Газетым южгунам пелйӱд деч вара але эр велеш гына печатлаш тӱҥалыныт. Мыланна, «яндар вуй-влаклан», печатлыме газетын икымше номержым чыла ончалын, шке кидпалынам шындыман ыле. Икана дежуритлымем годым верстатлыше специалист спорт дене кылдалтше материал пелен рубрикым шындаш монден. Чӱчкыдын вашлиялтше рубрикым вулно дене посна клишешке ончылгоч велен ямдыленыт. Тыгай экшыкым дежурный редакторат лудмыж годым да мыйжат, «яндар вуй» семын, ужын шуктен огынал. Лачак газетым печатлаш тӱҥалмек гына экшык шинчалан пернен. А жап пелйӱдымат ятырлан эртен. Ситыдымаш нерген Михаил Байковлан мӧҥгыжӧ йыҥгыртышым. Шонышым, вурсаш тӱҥалеш, но тудо вигак шылталаш ыш пиж, кочо шомакымат ыш ойло, лачак вес гана тӱткырак лияш темлыш.
Михаил Байковын редактор лиймыж жапыште тылзе еда эн сай материалым возышо да организоватлыше журналистым палемдат, кумло теҥге премийым пуат ыле. Тыгай премий дене палемдалтше еҥлан демонстраций годым редакцийын знамяжым нумал каяш ӱшаненыт. Мыланемат тыгай суапле пашам ик гана веле огыл шукташ логалын.
Командировкыштат ик гана веле огыл пырля лияш пернен. Поснак политкечым эртарыме годым. Шарналтеш Параньга район «Знамя», «Елеевский», Палантай лӱмеш озаныклашке мийыме. Тунам пеленже мыйым да фотокорреспондентым эреак налын. Тудо жапыште вуйлатыше-влакым район еда шеледеныт. Байков шочынжо Параньга район гыч, сандене лач тиде кундемымак тудлан ойыреныт. Калык дене вашлиймаште чынжымак келге шинчымашан улмыжым, политически шуаралтше еҥ семын ончыктен, ялыште илыше-влакым тургыжландарыше шуко йодышлан вашештен кертын. Тидлан тудым пагаленыт.
Байковын редактор улмыж годымак кажне районышто рабселькор постым почыныт ыле. Верла гыч чӱчкыдын материалым колтен шогышым тиде мер пашашке ушеныт. Мыланем, мутлан, Шернур районым ӱшаненыт. Тунам Нольыкмарий школышто биологийым туныктышо дене пеҥгыде кылым ыштенам ыле. Тыге могай районышто собкор лийын огыл, тушто газетыш возышо-влакым чолганрак ушнаш йӧн ышталтын.
Кызыт пырдыж газетым лукмым нигушто гаяк от уж. А Байковын коллективым вуйлатыме пагытыште тиде паша воранен каен ыле. Тыгай газетеш мыскара шӱлыш дене посна еҥын койыш-шоктышыжым почын пуэныт, ситыдымашым тӱжваке лукташ аптыранен огытыл. Южо номерысе материал кызытат ушеш раш кодыныт.
Пашажым кӱкшын аклыме
1987 ийыште сулен налме канышыш лекмеке, Марий книга издательствыште пашам ышташ тӱҥалын. Писатель, туныктышо, шанчыеҥ-влакын чылаже нылле кум книга ден брошюрыштым редактироватлен. Тидын деч посна «Блокнот агитатора» да «Политическая агитация» журнал-влакын редакторышт лийын. Марий йылмыш коло вич фильмым кусарен.
Тудын пашажым кӱкшын аклыме. Оҥышкыжо лу медальым пижыктеныт, ятыр Чап грамот да знак дене палемдалтын. 1985 ийыште «РСФСР тӱвыран сулло пашаеҥже» чап лӱмым пуэныт. 1980-1988 ийлаште Марий АССР Верховный Советын депутатше лийын, Верховный Совет Президиумын алмаштышыжлан сайлалтын. Республикысе Журналист ушемын секретарьже, а 1976 ий гыч пенсийыш лекмешкыже правлений вуйлатышын алмаштышыже лийын. Ӱмыржӧ 1998 ий 1 апрельыште кӱрылтын.
