У Торъял муниципал округысо Какшансола кундемыште илыше-калык ялым тӱзатышаш, уланракым ыштышаш верч кумылын тырша.
Тиде кундемыште пытартыш жапыште могай вашталтыш лийын, ял калык кузе ила, мо тургыжландара? Тидын нерген территориальный отдел вуйлатыше Светлана Зверева дене мутланена.
– Светлана Валентиновна, шукерте огыл кучем илышыште вашталтыш лийын: муниципал округым ыштыме. Тиде паша радамышкыда мом ум пуртен?
– Оптимизаций пагытыште Шура, Элембай, Кремленки да Какшансола ял администраций-влакым иктыш ушышт. Тыге вуйлатыме паша кунар-гынат нелемын ыле. Ынде округым ыштыме. Специалист-влакым округыш нальыч, тыште алмаштышем гына кодо. Ынде ме кагаз пашам шагал шуктена. Мутлан, контрактым ыштыме пашам тӱрыснек округлан кусарыме. Мыланна верлаште лияш, калык дене пашам ышташ шукырак жапым пуэныт. Мутлан, таче 94 ийым темыше ковайым шочмо кечыж дене саламлаш каена.
Территориальный отделна кагаз почеш нылле индеш ялым ушен шога. Кумдык шот дене ме районын кумшо ужашыжым айлена. Идалык тӱҥалтышлан шотлымаште 2301 еҥ илен. Яллаште илыше-влак ий еда шымле-кандашле еҥлан шагалемыт.
– Изи яллаште могай сӱрет палдырна?
– Яраҥмучаш, Турня, Нольо, Сакарсола, Новые Благородны, Вӱчер, Мушин, Пикшсола яллаште илыше-влак ынде уке улыт. Южышкыжо кеҥежым гына даче семын илаш толыт. Петрсолаште куд пӧртыштӧ илат, Шӱкшаныште – кок сурт озанлыкыште. Тыгай изи илемлашкат телым корным почаш тыршена. Тений лум шуко толмо дене нелылык утларак лектын.
– Тендан кундемыште пытартыш ийлаште корным ыштыме шотышто вашталтыш лийын мо?
– Налаш, мутлан, Шура велыш шуйналтше корным. Моткоч уда ыле, калык эреак вуйым шийын. Латкок километр кужытым пел шагат наре кайыман ыле. Кум ий ончыч чапле асфальтым пыштышт, ынде тиде корным лу минут жапыште эртена. Тыгак Маркелово, Элембай, Кремленки могырышкат чапле корным ыштыме. Шоналташ гын, тыште ялозанлык производство, школ, моло учреждений уке улыт, но садак калыкым куандареныт. Тау кучемлан. Ынде Пӱнчэҥер – Талманъял – Крюковцы корным гына тӧрлен шукташ кодеш.
– Пӱртӱс газ илышым палынак куштылемда, саемда. Ты шотышто сӱрет могайрак?
– Пушкар, Маркелово, Элембай, Кремленки, Шерешнур яллаште, Какшанмучаш селаште пӱртӱс газ дене пайдаланат. Шура, Талманъял, Шемшӱргӧ, Алыксий, Крӱк ялла марте кӱкшӧ давлениян пучым шупшмо, шкапым шындылме. Ынде ялла мучко пучым шупшаш кодеш. Тений нине ялласе калыкат сай ӱшаным вучен шуктышаш.
– Ял калыкым утларакше могай йодыш тургыжландара?
– Мый тӱҥ верыш автобус кыл йодышым шындем ыле. Вет лачак тыгай йодыш дене калык мемнан деке чӱчкыдынрак толеш. Йошкар-Ола гыч Какшансола – У Торъял маршрут дене кечеш кок гана автобус коштеш, тудак Элембайыш пурен лектеш. Калык йодмо почеш каныш кечын южгунам Кремленкыш толеш, Шурашке – каныш кечын. Но ял калыклан райрӱдысӧ эмлымверыш логалаш куштылго огыл, посна автомашинам тарлашыже перна.
Эше ялыште эмым налме шотышто нелылык уло. Кызыт аптеке пунктым почаш лиеш, тыгак верыш лектын, калыклан темлашат йӧным пуымо, но чыла тидыже мемнан дене уке. Сандене райрӱдыш кайыме годым эмым налын толаш йодыт. Чын, кызыт эмым «Озон» гочат налаш лиеш, тиде йӧн денат пайдаланат. Но тидлан жап шуко эрта.
– Верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программылан кузерак эҥертеда?
– Тиде программе пашам ышташ тӱҥалме икымше ий гычак кажне ганат конкурсыш ушнена, проектым возена. Теве кодшо ийын кок йодмашым пуымо ыле. Икымшыже – Элембай ялыште Кугу Ачамланде сарыште лийше-влаклан шогалтыме шарныктышым ачалаш. Умак шогалтыме, тушто ончыч 390 еҥ ончыкталтын гын, ынде 630 погынен. Почмо годым калык шуко погынен ыле. Калык шкеже 82 тӱжем теҥгем поген, чумыр ак 1,5 миллион теҥгешке шуын. Кокымшо проект – Шерешнур ял шӱгарлам тӱзатымаш. Тыште печым ыштыме, машинам шогалташ тыгыде кӱ дене парковкым келыштарыме. Шӱкшан онар заставымат ты программе почешак ыштыме. «Юбилейный» ЗАО вуйлатыше, Кугыжаныш Погын депутат Виталий Пуртов спонсор полышым эреак пуа, тудлан тау. Вет мемнан дене моло кугу предприятий але организаций уке.
Какшанмучаш села «Ола сынан кундемым ыштымаш» программыш логалын ыле. Вет тыште ик тӱжем утла еҥ илен. 2024 ийыште 996 еҥ веле кодын, да тыге мемнам тиде программе деч кораҥдышт. Тыгай программылан кӧра уремым волгалтарыме, контейнер, йоча площадке-влакым, йолешке-шамычлан корным ыштыме.
Кызыт яллаште илыме верым чоҥышо уке гаяк. Теве Какшанмучаш селаште Сергей Шабалинын самырык ешыже сай пӧртым нӧлтыш. Кок икшывыже школыш коштеш. Мемнан гай селаште илаш чыла йӧн ышталтын: кыдалаш школ, йоча искусство школ, йочасад, ФАП, кевыт-влак улыт. Вӱд, газ, корно шотышто йодыш уке. Лачак паша вер шотышто кугу нелылык шижалтеш.
– Ончычсо тӱшка озанлык-влакын мландышт кузерак кучылталтеш?
– «Новая жизнь», «Пектубаево», «Свобода» тӱшка озанлык-влакын мландышт калыклан пай шот дене шелалтын. Кажне еҥлан 6,6 гектар дене логалын. Кӧ тиде кумдык дене пайдаланаш келшен огыл, ял администрацийлан пуэн. Ме вара пай кумдык-влакым пасушко чумыренна. Шуко тыгай мландым Алыксий ял гыч фермер Раисия Зверева шукияш шудым ончен кушташ налын. Ончыч Иван Дмитриевич пелашыж дене пырля вольыкым ятыр вуйым ашненыт, грантым налыныт. Тыгак шуко мландым «Первый май» колхозлан арендыш пуэнна, тушто озанлык пырчым, кургылык кушкылым ончен кушта.
– Фермер нерген мут лекте гын, нуно тендан дене улыт?
– Лийыныт, ынде шукынжо шке озанлык радамыш кусненыт. Фермер Лев Ятманов ковыштам ончен кушта, шкеже райрӱдыштӧ ила. Але Аркадий Семеновым налаш. Врач-стоматолог. Какшанмучашыште ила. Тыште ончычсо колхозын мехтокшын ик левашыжым шкаланже налын, вӱталан келыштарен да ушкалым ончаш тӱҥалын. Тудлан тиде пашам вияҥден колташ грант полшен. Эргыже, Александр, тыгак стоматолог, ачаж пеленак тырша. Тудат мемнан денак ила, ешан. Ачажлан кеҥежым кургым ямдылаш, моло пашалан чот полша. Грантын условийже почеш, вич ий пашам ыштымек, шке озанлыкыш куснен. Ушкалже-влакым мемнан кундемысе фермер Иван Зверевлан ужален, а шкаланже презе, туна-влакым коден. Ынде нунышт презым ыштеныт, шӧрым пуат. Тыге селасе калыклан шӧрым да шӧр продукцийым ситарен шога.
– Ял калык тӱшка пашашке кузе ушна, тыште старосто-влакын верышт могай?
– Ме ялласе чолга, самырык еҥ-влаклан эҥерташ тыршена. Нунышт кажне ялыште улыт. Тыгай ойыртем шижалтеш: кугу илемласе калыкым тӱшка пашашке ушаш нелырак. А теве изи яллаште келшен илат, ваш-ваш палат, полшат. Налаш, мутлан, Шемшӱргӧ ялым. Тыште шукерте огыл старостылан самырык Елена Христофоровам сайлышт. Тудын вуйлатымыж почеш шӱгарлаш кайыме корнышто вончакым тӧрлышт, оксам погышт. Тыгак тошто пушеҥге-влакым кораҥдышт. Уремым волгалтарыме, корным ачалыме пашам шуктышт. Ме кучем могырым техникым ойырышна.
Снимкыште: Светлана Зверева.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
