Геннадий Сабанцев
Российысе финн-угровед комитетым ыштымылан тений 55 ий теме. Тудын нерген филологий науко кандидат, МарНИИЯЛИ-н научный пашаеҥже, ты комитетын председательже Олег Сергеев дене мутланена.
– Олег Арсентьевич, келгынрак ончалаш гын, финн-угроведенийын историйже пел курым деч ятырлан кужу вет?
– Мутат уке. Финн-угор калык-влакын, тыгак марий калыкынат, йылмыштым да йӱлаштым, нунын шуко шотышто келшен толмыштым пеш шукертак шымлаш тӱҥалме. Тидыжым йот элла гыч толын коштшо да Петербургысо Науко академийын учёныйжо-влак ыштеныт. Кызыт ты кугу да кӱлешан пашам элыштына научно шымлыше институт, национальный тоштер, университетласе кафедр-влак, лабораторий-шамыч шуктен шогат. Финн-угровед комитет-влакат тӱрлӧ кӱкшытан улыт: тӱнямбал, Российысе да регионласе/кундемласе (пытартышыже 2024 ий гыч отделений – пӧлка – маналтеш). Комитет-влак икте-весышт дене чак кылдалтыныт…
Эн тӱҥалтыште финн-угроведенийыште тӱҥ шотышто йылме йодыш ончыл верыште лийын. Эркын-эркын моло йыжыҥлаштат паша воранен толын. Тыге тудын тӱткын тунемме аланышкыже этнографий, археологий, историй, литературоведений, фольклористике пурат. Ынде кок курым утла финн-угор йылме-влакым шымлыме науко родо-тукым калык-влакым ушен шогышо кыл семын лийын кодын.
Совет жапыште финн-угроведенийым науко семын вияҥдымым ончалаш гын, тудо СССР Науко академийын член-корреспондентше Дмитрий Бубрихын лӱмжӧ дене кылдалтын. Дмитрий Владимировичын тыршымыж дене 1925 ийыште Ленинградысе кугыжаныш университетын филологий факультетыштыже финн-угор кафедр почылтын, да 1949 ий марте тудым шкежак вуйлатен. Палемден кодаш уто огыл: шке жапыштыже тудын студентше мемнан пагалыме марий профессорна Леонид Петрович Грузов лийын. Дмитрий Бубрихын темлымыж дене 1947 ийыште Ленинградысе университет пелен финн-угор филологий дене I Всесоюзный научный конференций эртаралтын. Совет жапыште чылаже 17 тыгай конференций лийын, пытартышыже 1987 ийыште Ижевск (тунам Устинов) олаште эртен…
– Мемнан мутланыме темына Россий Федерацийысе финн-угровед комитет нерген. Но тыгай комитет совет жапыштак ышталтын вет?
– 1971 ийыште СССР Науко академийын Языкознаний институтшо пелен финн-угровед комитет почылтын. Тудо тӱрысшӧ «Финн-угровед-влакын эре ыштыше национальный (советский) комитетше» маналтын. Тудын пашажым ынде Россий Федерацийысе финн-угровед комитет шуя. Комитетым 2000 ийыште Саранскыште Россий кӱкшытан II научный конференций годым марий, коми, мордва учёный-влакын темлымышт дене угыч пӧртылтымӧ.
Шеҥгекырак савырнен ончалаш уто огыл. 1950 ийыште СССР Науко академийыште Языкознаний институт почылтеш да тудын пелен финн-угор йылме-влак тӱшка ышталтеш. (1957 ийыште секторыш савыреныт. Секторышто шке жапыштыже марий йылмым шымлыме дене Евгения Ивановна Коведяева тыршен. Ачаже Морко марий). Секторын икымше вуйлатышыже Клара Майтинская лийын. Тудым Василий Лыткин алмаштен. Василий Ильич деч вара Языкознаний институтын директоржо академик Борис Серебренников вуйлаташ тӱҥалын.
СССР шаланымек, Российысе финн-угровед комитетын координаторжо Юрий Елисеев, вара Евгений Хелимский лийыныт. Хелимскийын вес вере кайымекыже, Российыште финн-угровед комитетын пашаже лушкен ыле, но 2000 ий гыч тудо уэш у вий дене ышташ тӱҥалын.
– Шарналтеш, совет жапыште эше «Советское финно-угроведение» журнал кугу пагалымашан ыле. Студент годым лудалтын…
– Тиде тыгак. «Советское финно-угроведение» журнал 1965 ий гыч Таллиныште (тунам ик «н» дене возалтын) лекташ тӱҥалын, 1989 ий гыч «Linguistiсa-Uraliсa» лӱм дене лектеш. «Советское финно-угроведение» журналын тӱҥ редакторжо икымше номер гычак пытартыш кечыж марте эстон академик, тале финн-угровед Пауль Аристэ лийын. Марий учёный-влакат тӱҥалтыш номерла гычак тудын дене кылым кученыт, статья-влакым савыктеныт. Редколлегийыште кужу жап Иван Григорьевич Иванов шоген, тудым Анатолий Николаевич Куклин алмаштен.
А 1994 ий гыч Марий Элыште «Финно-угроведение» журнал лекташ тӱҥалын. Кызыт тыгай журнал кажне финн-угор регионышто уло.
– Олег Арсентьевич, айста ынде тендан вуйлатыме комитет нерген кумданрак палдарена.
– Ижевск (тунам Устинов) ола деч вара вес конференцийым, ынде Россий кӱкшытаным, шым ий гыч Марий Элысе учёный-влакын темлымышт почеш эртарыме. Тудо 1994 ийыште Йошкар-Олаште лийын.
2000 ийыште Саранскыште эртыше финн-угровед-влакын научный конференцийыштышт угыч комитетым нӧлталме нерген йодыш лектын маньым. Тӱҥалтыш ныл ийыште комитет утларак вийым финн-угровед-влакын Йошкар-Олаште эртышаш черетан X тӱнямбал конгрессыштым да Сыктывкарыште Россий кӱкшытан III научный конференцийым ямдылыме пашалан пыштен. Тыгак комитетын уставшым ышташ пижыныт. Тиде ийынак Тартушто IX тӱнямбал конгресс эртаралтын, тушто комитет вуйлатышылан Марийкугыжаныш университетын профессоржо Юрий Андугановым, алмаштышыжлан Сыктывкар гыч филологий науко доктор Анатолий Ракиным сайлыме. Варажым, 2005 ий гыч 2024 ий марте, Анатолий Ракин комитет председатель лийын.
Российысе финн-угровед комитет тӱрысшӧ 2004 ийыште Сыктывкарыште III научный конференцийыште, тыштак комитетын уставшым пеҥгыдемдымек, чумыралт шуын. 2024 ий июнь мучаште Йошкар-Олаште эртыше Россий кӱкшытан VII научный конференцийыште комитет председательлан мыйым сайлышт. Тыште палемден кодынем: тиде – мер паша. Но кӧлан-гынат тудым шуктыман. Сайленыт гын, ӱшаным сулыман.
Россий кӱкшытан конференций кажне вич ий гыч родо-тукым калык-влакын илыме тӱрлӧ кундемлаште чумырга. Кок ий ончыч, каласышым, Йошкар-Олаште погыненна, 2029 ийыште Саранскыште чумыргышаш улына.
– Лудшына палынеже докан: конференций молан чумырга?
– Финн-угроведенийыште, моло науко семынак, тӱшкан каҥашышаш йодыш лектынак шога. Ончыко кайыме корнымат рашемдыман. Конференцийыш тӱрлӧ гуманитар да мер наукысо йодышлам шымлыше специалист-влак ушнат. Кызытсе пагытыште комитетын тӱҥ пашаже – тиде Российысе финн-угроведений аланыште вашкылым кучен шогымаш, тыгак финн-угровед-влакын Россий кӱкшытан научный конференцийлаштым ямдылымаш да кӱлеш кӱкшытыштӧ эртарен колтымаш. Йӱлашке савырныме семын, мемнан калык-влакын йылме ден тӱвыраштым шымлыше учёный-влакын эн кӱкшӧ форумышт вич ийлан ик гана финн-угор республиклаште але моло регионлаште черет почеш эртаралтеш, каҥашыме годым тудо кызытсе финн-угроведенийын чыла йыжыҥжымат авалта. Сандене ямдылалтме паша тӱҥ верым налеш.
– Таче кечын тугеже элысе чыла финн-угор кундемыштат комитет-влак улыт?
– 2004 ийыште Россий комитетын Коми Республикыште эртыше заседанийыштыже Ижевскыште, Йошкар-Олаште, Саранскыште, Сыктывкарыште, Петрозаводскышто да Ханты-Мансийскыште финн-угровед-влакын регионласе комитетыштым ышташ пунчалыныт. Кызыт нуно пӧлка, отделений, маналтыт. Тыге тачысе кечылан финн-угровед-влакын куд регионысо пӧлкаже пашам ышта. Нуно Российысе финн-угор комитетыш пурат.
Лишыл жапыште индеш региональный пӧлка лиеш шонем. У курымышто интернет йӧн дене пайдаланен, финн-угор йылмылам тунеммашке да шымлымашке самырык-влак ушнат. Мутлан, тыгай-влак Москошто шагалын огытыл, сандене рӱдолаштат комитетын пӧлкаже лийшаш. Пермь крайыште да Санкт-Петербургышто тидлан кумылаҥыныт.
Санкт-Петербург нерген посна каласен кодынем. Ӱмаште тиде университетыште финн-угор кафедрым почмылан шӱдӧ ий теме. Лӱмгечым палемдаш Россий комитет гоч университетыш йодмаш дене лекна. Ректор кумылын келшен. Лӱмгече конференцийыш мыят миен коштым. Санкт-Петербургышто пӧлкам почмо нергенат мутым лукмо. Теният Санкт-Петербург университет тӱнямбал кӱкшытан конференцийым эртарыш. Угыч пӧлкам почмонерген мут тарваныш. Ик ой дене Санкт-Петербургышто Российысе финн-угровед комитетын пӧлкажым почаш кутырен келшыме…
27 октябрьыште Российысе финн-угровед комитетын 55 ияш лӱмгечыжлан МарНИИЯЛИ-ште йыргешке ӱстелым эртарышна. Ты научный форумыш шым регион ушнен ыле: Марий Эл, Мордовий, Коми, Удмуртий, Карелий республикла, Ханты-Манси автоном округ – Югра, Пермь край да кок ола: Москва, Санкт-Петербург гыч – каҥашымаште лийыныт.
Снимкыште: Комитетын лӱмгечыжлан пӧлеклалтше йыргешке ӱстел.
Михаил Скобелевын фотожо.
