Лӱмгече вашлиймаш
КӦ ШОНЕН, РВЕЗЕ ЖАП ЭРТА МАНЫН?..
Морко район Олыкъялын шочшыжо Лев Александрович Сошин тиде кечылаште 75 ияш лӱмгечыжым палемдыш.
Марий кугыжаныш университетыште кӱшыл шинчымашым налме деч вара тудо кужу жап, 30 ий, шке кундемыштыже Купсола кыдалаш школышто туныктен. А 2007-2018 ийлаште шочмо ялыштыже Н.С.Мухинын тоштер-пӧртыштыжӧ шанче пашаеҥлан ыштен, тоштерым шуко экспонат дене пойдарен. Яра жапыштыже почеламут ден басньымат возен.
Кызыт тудо сулен налме канышыште. Пытартыш ийлаште ятыр шарнымашым серен, «Марий Эл» газетыштат савыкталтын. Тачат лӱмгече вашлиймашла нерген возымыжо лудшын кумылжым савырыде ок кодо, шонена.
Лев Александровичым 75 ияш лӱмгечыж дене саламлена, пеҥгыде тазалыкым да умбакыжат газетна дене кылым кучен шогаш тыланена.
Корно – Арын школыш
Сӱрем тылзын 23-шо кечыже. Урем капкам почылто. «Лев Александрович, тыйым налаш пурышым. Лек вашкерак! Арын школышко мемнан выпускник-влак дене вашлиймашке каена», – уло кертмын кычкырале мыйын тунемшем, Купсола ялыште шочын-кушшо, кызыт Морко посёлкышто илыше Вячеслав Михайлов. Тидым-тудым погкален, машинашкыже пурен шинчын, Арын селашке тӱргалтна. Толын шуна. Ончена: але калык уке. Лачак Купсолаште шочшо, кызыт Озаҥ олаште илыше Юрий Логинов веле кок могырыш тошкыштеш.
Мый Арын тошто школ воктенысе сылне куэрла коклаште, эн кӱжгӧ пушеҥге шеҥгелне шыпак шогылтам. Изи мардеж куэрлаште лышташлажым вужгыктылеш. Воктенемак изи кайык, чарныдегыч, шке мурыжым шергылтара. Кече чот пелта. Шке йолважым пушеҥге вишла гыч мыландываке шара.
Теве изи машина-влак ты верышке кумда элнан тӱрлӧ верже гыч поче-поче толедаш тӱҥальыч. А мый тугак куэ шеҥгелне кайык мурым колыштам. Икмыняр жап гыч изи кайыкем чоҥештышат, пылышемлан тышке погынышо-влакын йӱкышт солнаш тӱҥале.
Колам: икте-весыштым саламлат, « А-а, тиде тый улат вет?» мангыч шокта, вашла ала-мом эре умылкалат. 67-68 ий жапыште илыш йыжыҥын солаже шӱргывылышыштым чот лупшен гынат, ача-аван «сӱретлен» пуымо тӱсыштым тӱрыс тӧргалтен шуэн кертын огыл. Шӱргывылышым ончалын але палаш лиеш: кӧ тиде? Тӱс чеверлык жаплан веле шол, чон чеверлык – ӱмырлан.
Ик ӱдырамаш тӱшка мый дечем тораштак огыл шога. Мыйым огыт уж. Шы-ыпак нуным эскерем. Нина Тимофеевам, Татьяна Сергеевам, Светлана Петуховам, Ирина Петровам, Лидия Логиновам 50 ий ужын омыл гынат, пел шинчам денек палышым. Пел шинчамже пушеҥге шеҥгелне.
Чумыргаш йӧным муыныт
Тиде вер таче тышке погынышо илалше калыклан кугу куаным конден. Погынен шумекышт, кужу, оҥаже лыдыргымешке кочкыш йӧрварым погыман, ӱстембал йыр пурен шинчыч. Тыге 1976-шо ийыште Арын школым тунем пытарыше-влакын вашлийымашышт тӱҥале. Тунам, 10-шо «А» ден «Б» класслам тунем пытарыше 52 икшыве гыч таче 32-тынжо тышке чумыргаш йӧным муыныт. А 12 тунемшышт тиде тӱня дене чеверласенат шуктеныт.
Мый пушеҥге шеҥгелнак шогем. Тыште улмем вашлиймашым вӱдышӧ Юрий Логинов веле пала. Тудо Озаҥ олаште ила гынат, нигӧ деч ондак толын шуын. Организатор семын ойыртемалтынак коштеш: шем костюм, галстук йымалне ош тувыр, кугу, таза капше кажнын шинчашке перна.
– Тау тыге рӱж толмыланда! – тӱҥале вӱдышӧ. – Меже улына, а туныктышо-влак кокла гыч иктажше уло мо? Айста, Лев Александрович Сошиным кычкырал ончена.
– Лев Александрович, улыда гын, мемнан деке!.. – рӱж кычкыральыч вашлийымашке погынышо-влак.
Нуным туныктышо-влак кокла гыч тиде тӱняштыже мыяк веле кодынам ала-мо? 1974-ше ийыште военный командир-влакым ямдылыме курсым эртышым. Морко военкомат мыйым офицер семын Арын школышко НВП (начальная военная подготовка) предметым туныкташ колтыш.
Лекташ перныш. Чыланат, совым пералтен, мыйым вашлийыч. Мыят кид рӱзен саламлышым да коклашкышт верланышым. Вӱдышӧ шке пашажым умбакыже шуя. Эн ондак выпускник-влак илыш-корнышт дене кӱчыкын палдарышт, туныктышо-влакымат шарналтен лектыч.
Вучен шуктышым
Пытартышлан мутым мыланем пуышт. Чылаштымат, шарналтен да мокталтен, школ илышыш пӧртылтышым. Пытартышлан тыгай йодышым пуышым:
– Кӧ «Марий Эл» газетым налеш да лудын шога? Киддам нӧлталза!
Ӱстел коклаште шинчыше-влак кокла гыч икмынярынже кидыштым нӧлтальыч, да пелештышт: «Лев Александрович, газетыш тендан возен шогымо почеламут ден ойлымашдам эреак лудын шогена, да умбакыжат тыгай пашадам вучаш тӱҥалына.
– Лев Александрович воза?! Тугеже меат «Марий Эл» газетлан подпискым ыштышаш улына, – йоҥгалте газет деч посна шинчыше-влакын йӱкышт.
Тыге манмышт газетыш умбакыжат возен шогаш кумылем нӧлтале.
– Казаньыште илем гынат, «Марий Элым» эреак лудын шогем, – Юрий Логиновын йӱкшӧ куэрла мучко шергылте.
Коклаштышт поэзийлан шӱмаҥше-влакат ыльыч. Вашлиймашым вӱдышына шке возымо ныл почеламутшым лудын пуыш. Чылаже 150-шке погына мане. «Кӧ шонен, рвезе жап эрта манын?..» мурат йоҥгалте. Ӱстел сийым тамлен лекмеке, изи тӱшка дене погынен, илыш корныштым вашла угычын рашемдышт.
Кӧ, кушто, кузерак?..
Ныл еҥан тӱшка мыйымат коклашкышт кычкырале. Кутыркалымаш, вашла умылкалымаш тӱҥале.
– Кузерак илыштат? Могай пашам шуктенат? – Игорь Леонтьев деч йодо тудын пырля тунемше йолташыже, Арын селаштак илыше Александр Тихонов.
– Мо тунем лектынам, эре – колхоз пашаште. Ондак сварщиклан ыштышым, вараже механизатор семын, колхоз петырналтмешке, ятыр сомылым шукташ логалын: куралмыже, ӱдымыжӧ, тӱрлӧ кушкылым ончен куштымыжо, моло кырча-марча пашаже – кызытат шинча ончылнем, – вашештыш Игорь.
– Уке, Олыкъял марий чылажым луктын ыш каласе, – ешарышым мый. – Колхозышто шуко жап тыршен ыштымыжлан да кеч-могай пашаштат кугу лектышым ончыктымыжлан тудлан 1997-ше ийыште «Марий Эл ялозанлыкын сулло пашаеҥже» чаплӱмым пуэныт.
«Саламлем» манят, Александр Игорьын кидшым кормыжтале.
– А тыйже кузерак? Кушто могай пашаште йыжыҥетым тодыштыч? – вашешыже йодо тале механизатор.
– Мыланем Моско олаште Тимирязев лӱмеш Ялозанлык академийым тунем лекташ пӱралтын улмаш. Зоотехник специальностьым налмеке, республикнан тӱрлӧ озанлыкыштыже вольык пашам вораҥдарен шогенам. Утларакше Волжский районын «Упшер» ялозанлыкыштыже тырщаш логале, – каласыш Александр.
Ну, ынде тыйын черетет
А мый эре нунымак колыштам. Коклашкышт пураш ом тошт.
– Женя! Куштырак илыштат? Могайрак корным тошкен лектыч гын? – Борис йолташыже, чакырак миен, йодо Олыкъялеш шочшо Евгений Леонтьев деч.
– Марпединститутын йот йылме факультетшым тунем пытарымекем, икмыняр жап гыч пӱрымаш мыйым Йӱдвелне верланыше Салехард олашке наҥгайыш. Тушанак ӱмыреш вожаҥаш перныш. Ик школышто, пенсийыш лекмеш, йоча-влакым англичан йылмылан шӱмаҥден шогенам. Отпуск жапыште шочмо Олыкъялышкем толын коштынам. Вот тачат шочмо-кушмо верем ончал лектам.
– Ну, Борис, ынде тыйын черетет. Давай, илышет нерген каласкален пу-ян, могай йыжыҥан тудо лийын?– шоктыш Евгенийын йӱкшӧ.
– Нимогай йыжыҥ деч посна илышем эртыш. Йошкар-Олаште труд урокым туныктышылан тунем лектымат, пенсийыш лекмешкем, эре йоча-влакым пашалан туныктенам. Арын школымак тунем пытаренам, тиде школышкак пашаш толынам. Кушто шочынам, туштак кӱлеш лийынам, – кӱчыкын да раш кошартыш шке мутшым Борис Степанов.
Организатор-влаклан мыйым тыгай чапле вашлийымашке ӱжмыштлан тауштен, чеверласен, пӱртӱс лоҥга гыч лектын кайышым. «Ӱдыр-каче-влакын» йӱкышт кас марте торашке йоҥгыш.
Славикем мӧҥгышкем пеш наҥгая. Машина салоныштыжо шонкален кудалам: «67-68 ияш- влакше вашлийымашым эртарен кертыт. А меже, 75-76 ияш-влакше, огына керт мо? Мемнанат Купсола кандашияш школым тунем пытармыланна тений 60 ий темыныс. Лӱмгечыс!»
Олмыжо веле кодын
Сорла тылзын кокымшо кечыже. Мемнан тунемме Купсола школнан олмыжо веле кодынат, Олыкъялыште Н.С.Мухинын тоштер-пӧртшӧ ончылан 11 шагатлан погынен шуна. Йошкар-Ола, Руэм посёлко, Шеҥше села гычат иквереш тунемше-влакна толаш йӧным муыч. Н.С.Мухинын тоштер- пӧртшым вуйлатыше Сергей Викторов мемнам пеш порын вашлие. Лыжган, шыман кутырал колтымыжо кажне толшын чонжым тушко пурен лекташ кумылаҥда. Тоштер воктенак улат гын, кӧргыжым ончал лекде чытет мо? Пурышна. Олыкъялын талешкыжын илыме вержым тӱслен ончен лекна. Сергей Викторовлан «Тау» мутнам ыжна чамане.
– Вашлиймашым умбакыже мемнан дене шуена, айста почешем,– манят, Йошкар-Олаште илыше Валерий Леонтьев йолташна ялыште даче семын кучымо пӧртышкыжӧ вӱден наҥгайыш.
Вашлиймаш касна тоштер ваштареш верланыше, яра шинчыше, кызытат чия пуш дене ӱпшалтше пӧртыштӧ веселан, чон пытен кутыркален эртыш.
Тыге чыланат ик жаплан рвезе пагытыш пӧртылна.
Филолог омыл, а биолог
Иктым каласен кодыде омак чыте. Ожнат туныктышына-влак кугу шинчымашым пуэныт. Марий йылмым туныктышына Василий Михайлович Михайлов шке предметшым кӱлынак, тӱэн-тӱэн, мемнам туныкташ тыршыш. Уке гын, тыге возен ом мошто ыле. Мыйже вет филолог омыл, а биолог улам.
Парт коклаште вашла тӱкныл шинчыше-влакна кокла гыч шукынжо кӱшыл шинчымашан лийыныт. Мут толмашеш нуным торашке кычал ом кай. Шкенан Олыкъял гычак эн лишыл кум йолташем кыдалаш шинчымаш дене ышт серлаге, институт ден университетлашке пурен, шкаланышт келшыше специальностьым нальыч. Нунын кокла гыч иктыже – Валерий Леонтьев. Тудо Москвасе полиграфий институтышко тунемаш пураш шотым муын. Полиграфист специальностьым налмекше, пенсийыш лекмеш, Йошкар-Оласе полиграфкомбинатын ик цехшым вуйлатен шоген. «Ме возыман тӱрлӧ кагазым штук дене огыл, а тонн дене луктынна», – манеш шкеже.
Алексей Кузьмин ден Олег Ландышев йолташем-влак, Маргосуниверситет почылтмеке, тусо ялозанлык факультетын зоотехний отделенийжым тунем лектыч. Алексей Кузьминже, «шокшым кергалтен», «Илеть» колхозын вольыкшым ончымаште тыршыш. Олег Ландышев йолташемже «Родина» колхозын сӧсна комплексшым ятыр ий вуйлатыш. Вуйлатыш веле огыл, сӧсна шылым шуко ыштен налмыж дене колхозым пойдарен шогыш. Тыршен ыштымыже арам ыш лий. Тудат «Марий Эл ялозанлыкын сулло пашаеҥже» чап лӱм дене палемдалте. А Римма Иванова (кызыт Яголбаева) ӱмыржӧ мучко Морко быт пӧртысӧ ургымо цехыште закройщицылан ыштен. Нине йолташем-влак дене кызытат кугешнен илем.
Мучашлан иктешлыме семын ешарем: пырля тунемше-влак дене вашлийын ужмаш, самырык пагытым шарналтымаш умбакыжат таза илыш-йӱла дене илаш кумылнам нӧлталыт, шоҥго чоннам самырыкештарат.
Лев СОШИН.
Снимкылаште: Арын школым 1976 ийыште тунем пытарыше- влакын вашлийымашкышт погынышо-влак; 1966 ийыште Купсола кандашияш школым тунем лекше-влак Валерий Леонтьев, Лев Сошин, Олег Ландышев, Сергей Викторов (тоштер вуйлатыше), Геннадий ден Римма Яголбаевмыт, Алексей Кузьмин.
Лев Сошинын альбомжо гыч налме фото.
Газетлан Юрий Исаков ямдылен.
