70 ий ончыч 17–19 августышто элнан рӱдолаштыже икымше гана Марий поэзий кече-влак эртеныт.
Тиде марий литературын илышыштыже пеш кугу культур событий лийын. Вет икымше гана элнан шӱмыштыжӧ марий сылнымутын тымарте шумо сеҥымашыже ончыкталтын.
Москошто эртышаш Марий поэзий кече-влак вашеш Марий книгаиздательстве «Марийские поэты» ойпогым руш йылме дене савыктен луктын. Тушко лу марий поэтын почеламутышт да поэмышт пурталтыныт. Сборник Сталинский премий (вара СССР Кугыжаныш премий маналтын) лауреат Миклай Казаковын почеламутшо-влак дене почылтын, умбакыже произведений-влак поэт-влакын фамилийышт дене алфавит почеш каят: Анатолий Бик, Семён Вишневский, Никандр Ильяков, Аркадий Канюшков, Макс Майн, Геннадий Матюковский, Илья Стрельников, Василий Чалай, Михаил Якимов.
Кусареныт руш поэт-влак Сергей Поделков, Александр Ойслендер, Георгий Горностаев, Александр Коренев, Александр Казаков, Михаил Матусовский, Михаил Светлов, Эзра Левонтин, Борис Иринин, Семён Олендер. Тиде сборник нерген аклыме мутым «Марий коммуна» газетыште «шокшынек» поэт-кусарыше Александр Ток возен: «Шукыж годым оригинал деч кугун торлыдеак кусараш тыршеныт, а южгунамже авторын каласен шуктыдымо шонымашыжым ойыртемынак рашемден моштеныт. Тидыже ончыкта: южо марий поэт-влаклан почеламутым возаш але чотак тунемаш кӱлеш. Но кеч-мо гынат, тиде сборник тӱрлӧ моло калыкым марий поэзий дене кумдан палдараш полша».
Москошто Марий поэзий кечыла тӱҥалме деч ончыч СССР Писатель ушемыште мемнан республикысе писатель ушемын ответственный секретарьже Семён Вишневскийын марий литературын вияҥ толмыж нерген ойлымыжым колыштыныт. Тудо самырык писатель организацийын столицышке творческий отчёт дене толмыжын кугу значенийжым палемден. Варажым руш поэт-кусарыше Александр Казаков Семён Вишневскийынак «Пиал» поэмыжым лудын пуэн. Произведенийым руш литератор-влак кӱкшын акленыт.
Тыштак «Марийские поэты» сборникым каҥашеныт. Сай могырым палемден, Миклай Казаковын, Василий Чалайын, Геннадий Матюковскийын, Анатолий Бикын икмыняр почеламутыштым ончыктеныт. Но тале руш поэт-влак, Александр Ток семынак, ситыдымашымат ужыныт: тыште шуко икгай почеламут уло, поэт-влак икте-весыштым пачаш-пачаш тӱят. Книгаште шуко вере пасу, чодыра, трактор да моло негенат ойлалтеш. Но нуно чыланат ончыч возымым шарныктарат.
Палыме руш поэт Михаил Светлов ойлен:
– «Марийские поэты» книгам мый лудын лектым. Тыште южо почеламутлаште национальный колорит шагал шижалтеш. Марий литератур але самырык литератур. Марий писатель-влаклан але шуко ыштыман.Нуно шке калыкыштын илышыжым, шонымашыжым келгын почын пуышаш улыт.
Марий поэзийым ятыр ий годсек кусарен шогышо Эзра Левонтин тыге манын:
– Мый марий поэзийым йӧратем. Тиде поэзийыште шуко сай уло. Но Москосо кече-влаклан ямдылыме «Марийские поэты» книга самырык поэзийын кушкын толмыжым тичмашын огеш ончыкто. Тиде книгашке шуко марий поэтын произведенийыштым пуртымо огыл. Посна почеламутлаште темым у семын почын пуымаш, у семын каласен моштымаш шагал шижалтеш. Поэт-влак илышым тӱжвач ончыкташ тыршат, улшо конфликтым келгын огыт поч. Але мартеат риторике шижалтеш.
СССР Писатель ушемыште марий поэзийым каҥашымаш мемнан поэт-влаклан кугу урок лийын. Нуно вара шке возымыштым у шинча дене ӧрдыж гыч ончалыныт. Мутлан, Геннадий Матюковский «Марий коммуна» газетыште возен:
«Мылам кум-ныл ий коклаште эртыме творческий корнем кызыт, Москва деч вара, раш шарналтеш. Ик жапыште мый «Пӱнчӧ» почеламутым возышым. Тиде почеламутышто мемнан обществыште але кодшо индивидуалист-влак садак пытат манме шонымашым пуышым. Но тидым декларативный формо дене огыл, а пейзаж лирике гоч, философий шонымаш гоч ончыктышым. Тиде марий поэзийыште кумдан палыме корно огыл ыле. Садлан южо критикше ыш умыло да, тусо шонымашым унчыливуя савырен, «индивидуализмым моктымаш» манын ойлышто.
Тудо жапыштак «Таир» да тулеч вара «Шоло» почеламутым возышым. Кызыт мартеат «Чын корнышто улам але омыл?» манын, шуко шонкален коштым. Ынде мый пеҥгыдын умылем: чын корнышто улам. Тидыжым Москваште марий поэзийым каҥашыме годым выступатлыше поэт ден критик-влакат, поэзий каслаште колыштшо калыкат ойлышт.
Тыге мыйын веле огыл, чыла марий поэт-влакынат шӱмыштышт ынде у, пеҥгыде ӱшан кушко да кугу кӱкшытан поэзий верч, тудым пӱтынек калыкын шӱмжылан служитлымаш верч кучедалаш пуымо кумылна нӧлтӧ. Ме тиде задачынам шуктена манын, лудшо-влак ончылан товатлена».
* * *
17 август кастене Совет Армийын Рӱдӧ Пӧртыштыжӧ СССР Писатель ушемын да Марий республикысе писатель ушемын Москошто эртарыме касышт почылтын. Тудым поэт Александр Безыменский вӱден, рӱдоласе писатель-влакын лӱмышт дене уна-влакым – марий поэт-влакым – саламлен да нунылан умбакыжат творческий сеҥымашым тыланен.
Касыште Марий АССР гыч поэт-влак Анатолий Бик, Семён Вишневский, Миклай Казаков, Аркадий Канюшков, Геннадий Матюковский, Макс Майн, Илья Стрельников, Василий Чалай, руш поэт Николай Анциферовойленыт, почеламутыштым лудыныт. Тыгак марий поэт-влакын произведенийыштым руш йылмыш кусарыше Моско поэт-влак ойленыт.
Касышке погынышо-влак Марий АССР-ын мурышо да куштышо кугыжаныш ансамбльжын выступленийжым онченыт.Марий республикын калык артистше-влак Павел Тойдемарын, Вера Смирнован, сулло артист-влак Надежда Дружининан, Елена Данилован да молынат номерыштым уло кумылын вашлийыныт. Зал гыч эсогыл «Пеледше, тӱзланыже Марий АССР!» манын кычкырымат йоҥгалтын.
Эрлашыжым марий поэт-влак Горький лӱмеш культур да каныме Рӱдӧ паркыште, 19 августышто «Сокольники» культур да каныме паркыште выступатленыт. Тыштат, туштат ончышо да колыштшо-влак марий мутмастар-влакым шокшо кумыл дене вашлийыныт.
22 августышто Москошто Марий поэзий кече-влак эртыме нерген каҥашаш СССР Писатель ушемын правленийже погынен. Тыште марий писатель организацийын пашаж нерген кутырымо, але марте ыштыме сай пашажым палемдыме, ончыкылык нерген ойлымо. Марий Писатель ушемын «Ончыко» журналым 1957 ий гыч тылзе еда луктын шогаш йодмыжым сайлан шотленыт. Тыгак Марий АССР писатель ушемлан литконсультантым пуаш келшыме. Чаманаш логалеш, икымше йодышыжым илышыш пуртымеш эше 38 ий наре кӱлын, а литконсультантым пуэныт. Тудын пашажым Ким Васин шукташ тӱҥалын.
Кузерак иктешлаш лиеш 70 ий ончыч элнан рӱдолаштыже Марий поэзий кече-влак эртымым? Очыни, ик семын гына: кугу элыштына пеш шуко калыкын литературышт радамыште марий литературымат пагален ончалыныт, тудлан сайым гына шоненыт, вияҥашыже йӧным ыштеныт.
Снимкыште: Руш поэт-кусарыше-влак (шола гыч пурлашке) Александр Ойслендер, Сергей Поделков, марий поэт-влак Миклай Казаков, Василий Чалай, руш поэт-кусарыше Георгий Горностаев. 1956 ий, июнь.
Фоторепродукций.
