Геннадий Сабанцев ямдылен.
Семёнова Людмила Николаевна, туныктышо да поэзий кумылан ӱдырамаш, Марий кундемнан ик эн мӱндыр верыштыже, Марий Турек районысо изи гына Сарда почиҥга ялыште, шочын. Изинек сылнымутым йӧратен, йоча годсо почеламутшо-влак республикысе «Ямде лий» ден районысо «Знамя» газетлаш савыкталтыныт. Алеко Юзыкайнын, Валентин Исенековын,Вячеслав Абукаевынкуштыжо мокталтыме, куштыжо туныктен возымо серышлаштым тачат арала да нунылан таушта.
Сардаял кандашияш, Мариец посёлкысо кыдалаш школлаште сай шинчымашым налын. 1992 ийыште Н.К.Крупская лӱмеш пединститутым тунем лекмек, самырык туныктышо Арбор тӱҥ школышто руш йылмым да литературым туныкташ тӱҥалеш, йоча чоныш мутын сылнылыкшым, моторлыкшым намиен шукташак тырша, возаш кумылаҥда. Туныктымо жапыштак тудын кок саскаже: «Кечыйол дене модшо эр» ден «Шыже кумыл» – изирак почеламут сборникше-влак лектыныт. Людмила Семёнован сылнымутшо утларакше пӱртӱсын моторлыкшылан, йӧратымаш да илыш нерген шонкалымашлан, ава кумыллан пӧлеклалтыныт. Поэзийыштыже лирический геройжын илышысе куанжым, тӧрсыржым чон вошт колтымыжо шижалтеш, философий сынан шонкалымашыжат шкешотан.
Сылнымутлан шӱман ӱдырамаш Йошкар-Оласе Валентин Колумб лӱмеш книгагудысо «Чонволгалтыш» лабораторий-семинарийыш куанен коштеш, моштымашыжым шуара, поэзийым келгынрак ужаш да аклаш тунемеш. Кӱкшӧ шинчымашан, кугу опытан, мастар поэтна-влаклан – Альбертина Ивановалан, Алёна Яковлевалан – шуаралташ полшымыштлан таушта.
Людмила Семёнован почеламутлаже «Кугарня» да «Марий Эл» газетлаште, «Ончыко» журналыште савыкталтыныт. Кызыт тудо у почеламут книгам ямдылен шуктен, газетнам лудшо-влаклан тушеч икмынярже дене уло кумылын палдарена.
Кеҥежын ямже
Кеҥежын ямже кумылем вӱчкалтыш,
Наҥгайыш вӱд воктеке, чодыраш;
Сар шӱшпык лийын, ломбереш шӱшкалтыш,
Лепене* лийын, шинче олыклаш.
Пылан кавашке вараксимла кӱзыш,
Трук волыш, йӱр лийшашым шижтарен,
Пасу корнеш верланыш, лӱшкыш,
Шырка пушан нурлам мардежтарен.
Кожла воктен пеледышлам пӧлеклыш,
Пашаче мӱкшын тамжым шарныктен,
Пуракым лукто, туштак йӱр ден нӧртыш,
Каваште шонанпылым шочыктен…
Мура куку, шотла ала-кӧн ийжым…
Мӧран, снеган аланышке пурем.
Тамлем кеҥежын уло ямле сийжым –
Нӧлтальыч кӱшкӧ кумылем, Сӱрем!
***
Шижат, могае тамле пушым
Кас умыреш пистер шарен?
Колта ала-мо ынде ушым!
Ласка чонем ылыжтарен…
Айста она кошт писте велке,
Она мешае мӱкш ешлан:
Сӧралын тамже изиш пелне,
Воктене тудо вес пушан.
Шӱмемым рвезылык авалтыш,
Мондалте йӧршын ярнымаш.
Улат торжалык деч аралтыш,
Тыматле мӱндыр шарнымаш…
Вучет ала-мо шокшым, писте?
Вараш кодеш пеледмашет.
Йомартле жап эрта, пеш писе.
Молан, кеҥеж, тынар вашкет?
***
Кӱдырчан йӱр годым кумыл сӱмсыр:
Лӱдынрак кавашке ончалат,
Юмылтет, кунам пера – ялт тӱмыр,
Куанен модеш волгенчыжат.
Йӱр эрта. Тӱжвалне ночко, тымык.
Кече лектын. Ылыжеш пӱртӱс.
Йыр ончальыч. Кумылетше – Семык!
Мушкылтмек, вашталтын ялын тӱс.
Ошкылам тошкемыш чарайолын,
Йоча годсо жапым шарналтен.
Мамык шар велалтын, шудыш возын,
Пиже йолыш, томым шавалтен.
Олыкышто шуко ал пеледыш,
Ош висвис, сылнештын тегытвуй;
Снеге, мӧр пеледыт – ялт леведыш,
Койыт кишкывуй ден оҥгырвуй.
Ото тӱрыштӧ шога илалше писте,
Чумырга сар шере – пеледаш.
Тиде жапым нимо ден от висе,
Шижмашем нигӧ ден шеледаш.
Локама коремыште волгалтын,
Тодылаш огеш лий – шуралта.
Ир полан сер тӱрышкӧ шогалын,
Ош орлаҥгым шыпак шуялта.
Тиде тылзе, чынжымак, – пеледыш.
Чесле пушым ок тем оҥ шӱлен,
Кеҥеж йӱр – аралыше леведыш –
Лыпландарыш вургыжшо шӱмем.
Шӱялтем памашыш шудо ночкым,
Кидышкем аршашым погалтем,
Кудалам олашке угыч шочын –
Олыкем окнашке вераҥдем.
***
Рӱмбалге лийме татыште,
Йокрокын чучмо жапыште
Шке шочмо ялыш, нурышко
Чонем ден чоҥештем.
Лиям пеледше садыште,
Шӱргем мушкам памашыште,
Колам ковамын мурыжым
Тоштемше клат воктен.
Презан ушкал – тошкемыште,
Ош комбо йогын серыште
Ӱжеш лу-лучко игыжым
Воктекше, колянен.
Авам воктел коремыште,
Мӧр-снеге кушмо верыште,
Сола пуаҥше шудыжым,
Ош тувырым чиен.
Сур шӱшпык ото тӱрыштӧ
Шӱшка, шӱмемым кӱрыштын,
Ӱжеш шып олык пулдырыш
Пеледышым погаш.
Трук шонымашем кӱрылтӧ:
Шӱмбел суртемже мӱндырнӧ,
Огеш лий сусыр шулдырым
Чиен, миен толаш…
…Шарнем ковамын мурыжым,
Авамын солымо шудыжым…
Ончем оласе шӱдырым,
Ялемым шарналташ…
***
Авам рушла ойлен ок мошто ыле.
Руш ден ойла – мый вожылын куржам.
Ала садланак руш филолог лийым,
Ойыренам шкалам тыгай пашам.
Но тып кастене, сомыл пытымеке,
Йоча ден мутланен, пыштен малаш,
Мый вашкенам марий поэзий деке
Чонемлан шып ласкалыкым муаш.
Мый шке пашамым шым йӧрате ом ман,
Руш йылме – пеш мотор, поян, виян…
Марий йылмемже – лывырге шымалык,
Ава шӧран, чон дене икоян.
Мый пагалем руш классикым, эн мунлым;
Есениным, Тушновам йӧратем.
А ныжыл сем ден шочшо марий мутым
Мый ӱмырешлан чонышто ашнем.
***
Адак у кечым вашлиям,
Саламлалтам кеҥеж эр дене.
Тачеш улам. Шонем – лиям,
Илаш пӱрен гын, Юмо дене.
Шыҥен пӧлемыш кечыйол.
Модеш, шинчам йымыктаралын.
«Кузе илет?» ман огеш йод,
Илаш ӱшаным шыҥдаралын.
Сирень пуш ныжылгын иеш,
Ош олмапу – узьмакын садше.
Ок пӧртыл эртыше уэш,
Эр кумылем – сандалге маке.
Тӱжем лышташ вашка ойлаш:
Кечат каваште ынде кӱшнӧ.
Эр садерем ӱжеш илаш –
Теҥгечсе касыш кодын йӱштӧ.
***
Темше шужышым ок умыло,
Уланрак – нужнам,
Ӱпем дене кӱваретым
Ом муш нигунам.
Нерешталтше озым нӧргӧ –
Вӱдым шавыман,
Когарта гын кечыйолжо,
Шудым шарыман.
Пеледалтше ал- гӱлемым
Чылалан шындем.
Пуэдаш мондем пӧлекым –
Шарналташ, шонем.
Ошкылам гын чарайолын,
Тиде – куан ден.
Ит чамане «мыскынь» манын –
Чыла кумыл ден.
Тауштем шочмем-кушмемлан,
Юмылан ракмат.
Еҥын илыш ӧрдыж вел гыч –
Ӱй-мӱян, ракат.
Толынна гын мландываке,
Эртарман илен.
Ой, Юмем, тек лийже Тыйын
Воктенет илем.
***
Кӱэштынам мелнам,
Луген ложашым шӧрыш:
Толатак шоненам…
Ала иктаж-кӧ шӧрыш?
Изин-кугун вучем,
Касат куаным сӧрыш.
Телефонем кучем –
Ни йыҥгырет, ни серыш.
Кавам волгалтарен,
Тул шӱдыр-влак чӱкталтыч.
Шӱмем когартарен,
Шинчавӱдла чӱчалтыч.
–Ӱшаныше улат,
Огеш тол, – тылзе мане…
Кузе мылам кӱлат!
Арам вучемыс…Ане?
***
Ит чамане мыйым, ит чамане:
Чыла сай, мый сайынак илем.
Вашталтен ом мошто мый саманым,
Вашталташ ом вашке илышем.
Лум лумеш гын, шурно лиеш маныт,
Йӱр почеш садна моторештеш.
Кече дечын шокшым чоныш налын,
Ошкылам. Тыгат илаш лиеш.
***
Мӱкшлан кӱлешлыкшым пален,
Пеледыш пеледеш.
Коллан кӱлешлыкшым пален,
Эҥервӱд йогалеш.
Лум озымым леведын лыҥ –
Ӱстел киндан лиеш.
Сар шӱшпык шинче ломбереш –
Пала: мурат кӱлеш.
***
Серлаге, волгыдо Юмем,
Кунам шортам шӱм-чоным почын,
Муде ойлаш кӱлеш мутем,
Кунам эрташ кӱлеш куп гочын –
Чамане, волгыдо Юмем.
Серлаге, волгыдо Юмем,
Кунам куан чонеш пура гын,
Эр кече гае шыратен,
Тӱня яндар, чонем мура гын –
Шымате, волгыдо Юмем.
Кунам ом шиж осал лишеммым,
Порволлык тӱрышкӧ мием,
Ом шиж полдалге койышемым –
Арале, волгыдо Юмем!
Снимкыште: Туныктышо да поэтессе Людмила Семёнова. Фотом еш альбом гыч налме.
