Поэзий пайрем
«Кӧлан мут тыглай йӱк гына огыл, а илыш вий…»
Моркышто, районысо тӱвыра да каныш рӱдерыште, регион-влак кокласе «Колумб лудмаш – 2026» пайрем кумдан эртыш.
Тыштак тыгай лудмаш ныл ий ончыч лийын ыле. Тунамат Йошкар-Ола гыч вате-марий Вячеслав ден Зинаида Александровмыт Пумыр гоч толын пурышт. Теният ты йӱлашт деч ышт кораҥ.
– Ме кажне ийын Валентин Христофоровичын шочмо кечыж вашеш Пумыр ялыште тудын бюстшым шындыман постамент йыр клумбылам шотыш кондена, пеледышым уэмден шындена. А Колумб лудмаш кечын постамент воктеке пеледышым пыштена. Теният, ола гыч толшыла, ялыш пурен, тиде йӱланам шуктышна. Эше Елизавета уныкана йӧратыме поэтнан «Матерям» (рушлаш Владимир Костров кусарен) почеламутшым лудын пуыш. Тыге шкешотан репетицийым ыштыш, вет тудын денак таче конкурсыш ушна. Эсогыл пошкудына-влакат, мемнам ужын, тушко лектыч, – каласыш Вячеслав Александров.
А ме Елизаветалан сеҥымашым тыланышна. Но мыланем туге чучо: нуно, Пумыр ялын чолга еҥже-влак, мемнан олмешат тидым ыштышт. Кеч Колумб лудмашлан тудын организаторжо да участникше-влак лӱм дене пайрем тӱҥалме деч ончыч тиде йӱлам шуктен толшаш улына ыле. Сандене ала-могай намысле шижмашат авалтыш.
Тӱнямбал кӱкшытыш луктын
Лач пайрем тӱҥалмеке, кумыл у шӱлышым нале. Вет Валентин Колумбым чапландарышашлан пашажат шагал огыл ышталтын. Пайремым вӱдышӧ тудын илыш корныжым да творчествыжым келгын лончылышо шымлызе-влакым, поснак Ким Васин ден Александр Александровым, ушештарыш. Ты радамыште Аркадий Васинкинымат мондышаш огынал. Жаплан почмо В.Колумб лӱмеш тоштерым вуйлатыше Владимир Козловат 2005-2009 ийлаште вич томан «Валентин Колумб. Ойырен налме ойпого» сборниклам савыктен лукмыж дене пеш кугу пашам шуктыш. «Марий Эл» газет лекташ тӱҥалмылан 110 ий да кумдан палыме поэт Валентин Колумбын шочмыжлан 90 ий темме лӱмеш лукмо «Колумб лудмаш» книганамат кумда летопись семын аклен ойлышт, вет тудо лудмаш эртаралтме кужу жапым авалта. Вӱдышӧ тыгак марий академик Иван Ивановын аклен ойлымыжым шарныктарыш: «Валентин Колумб шке усталыкше дене марий сылнымутым тӱнямбал кӱкшытыш луктын». Мутат уке, поэт тыгай чапым пашаж дене сулен.
Тидымак пеҥгыдемдышт сценыш лекше палыме еҥ-влак. Морко муниципал образованийым вуйлатыше, «Единый Россий» партийын верысе отделенийжын секретарьже Гарафий Хуснутдинов тыгак мане: «Кӧ Марий кундемнан историйыштыже волгалтше кышам коден, лачак тугай лӱмлӧ поэт-влакым ойырен налыт, тунемыт да йоҥгалтарат йоча ден самырык-влак, тидыжак мемнам куандара да шонаш тарата».
Кумылым нӧлтале Марий Эл правительстве председательын алмаштышыже – тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Ивановын саламлыме шомакше. Тудым министрын алмаштышыже Николай Любимов лудын пуыш. Да шкеж дечат поро мутым ешарыде ыш чыте: «Мылам таче Морко кундемыш толдежат ыш лий. Вет шке жапыштыже тендан гаяк самырык, йоча улмо годым мыят ты конкурсыш ушненам. Сандене палем, кузе те кызыт тургыжланеда, конкурслан ямдылалтыда. Тек поэзий да марий мут деке кумыл, книгам йӧратымаш мемнан шӱмнам ончыкыжымат ушен шогат».
Министрын саламлыме мутшо
«Пагалыме участник, уна, поэзийым йӧратыше-влак!
Таче Морко мланде угыч тугай еҥ-влакым чумырен, кӧлан мут тыглай йӱк гына огыл, а илыш вий. Ме регион-влак кокласе «Колумб лудмаш» сылнымут фестиваль-конкурсым, поэзий пайремым, почына. Тудо ий еда Валентин Христофорович Колумбын талантшым пагалыше-влакым ушен шога. Ойыртемалтше кугытан личность, поэт тыгай лӱмым нумалеш. Шке илышыже да поэзийже дене тудо пеҥгыдемден: мут еҥ-влакым ушен, шарнымашым арален да у сеҥымашлан кумылаҥден кертеш. Колумбын поэзийже – калыкын йӱкшӧ, тудо шӱм-чон поянлыкнам курымла дене аклен толмашке, шочмо мландым йӧратымашке, тукым кылым пагалымашке да порылыклан ӱшанымашке виктаралтын. Да таче тиде йӱк виян йоҥгалтеш. Чылалан нӧлтшӧ кумылым, чаплын лудаш да у усталык кӱкшытыш шуаш тыланем. Тек Валентин Колумбын поэзийже умбакыжат тендан чоныштыда ила».
Марий Эл Кугыжаныш Погынын депутатше, «Передовик» ялозанлык артельын вуйлатышыже Юрий Игнатьевын мутшат эреак шонаш таратыше: «Валентин Колумб илыш вашталтмым ончылгоч ужын моштышо новатор шӱлышан поэт лийын. Тудо умылен: ме илыш дене пырля вашталт огына тол, теҥгечысе шонымашан да ончалтышанак лийына гын, почеш кодына. Илыш кок йыжыҥан але рӱдан, манына. Иктыже – материальный, материализм манме шот дене вашталт толмым ончыкта гын, весыже – духовный, кӧргӧ поянлык манына гынат, кӱэмалтше лийын ок керт. Тудым вияҥдыде, илышым саемден огына сеҥе. Сандене мый тыланда Колумб семынак кок велымат вияҥ толаш тыланем».
Самырык мутмастарым куштымаште
Валентин Колумб «Ончыко» журналын историйыштыже келге кышам коден, манына. А вет тушто улыжат кок ий утларак гына тӱҥ редактор лийын, палемдыш журналын кызытсе вуйлатышыже Игорь Попов. Но лач тудын ыштымыж деч вара 1975 ийыште журнал эн кугу тираж – 14380 экземпляр – дене лектын. Тыгак самырык возышым куштымашкат тудын шке надыржым пыштен. Нунын коклаште илыш гыч пеш эр кайыше поэт-влак Альберт Степанов ден Юрий Чавайным веле огыл, теҥгече 80 ийым темыше писатель Яков Егоров-Энсулымат ончыкташ лиеш. Колумб илыш дене 1974 ий декабрьыштак чеверласен гынат, сылнымут саскаже кызытат самырык мутмастар-влакым куштымаште полшен шога.
Тудын колымыжлан 10 ий темме деч вара республикыштына Колумб лудмашым эртараш тӱҥалме: ончыч – оласе студент-влак коклаште, вара – республик, ынде шукертсек – регион-влак кокласе кӱкшытыштӧ. Тидын нерген каласкалыше «Колумб лудмаш» летопись книганам Марий книга издательстве кодшо ийын йӧратыме поэтнан лӱмгечыж вашеш шке кӱшешыже савыктен лукто. Тунамат ме лудмашын призёржо-влаклан пӧлекым ышташ тудым спонсор-влак кӱшеш тӱлен нална. Теният тиде йӧнымак кучылташ логале. Тунамат поро кумылым ончыктышо-влак дене пайрем тӱҥалтыште палдарышна. Теният мылам, книгам ямдылыше автор семын, тидым ышташ ӱшанышт. А ынде газет гочат нунылан тауштена.
Справке
Книгам налаш полшеныт:
«Гармония» поликлинике» ООО-н вуйлатышыже Наталия Витальевна Носова (Морко),
«Морко ПМК» ПК-н вуйлатышыже Борис Иванович Захаров (Морко),
«Передовик» СХА-н вуйлатышыже Юрий Арсентьевич Игнатьев (Унчо),
ИП Александр Валентинович Смоленцев (Октябрьский),
«Таливенда» ТД ООО-н ик вуйлатышыже Иван Петрович Ефремов (Йошкар-Ола).
Валентин Колумбын муро памашыже воктеке, район рӱдысӧ чапле полатыш, шуко лудшо погынен ыле. «Ӱшанена, тиде поро йӱла ончыкыжат кужу ӱмыран лиеш. Умылышаш улыда: те таҥасен лудмашке толында, а тушто чылан сеҥышыш лекташ ок лий. Но Колумбын почеламутшым сценыште лудмыда тиде сеҥымаш дене иктак», – каласыш «Ямде лий» газетын тӱҥ редакторжо Людмила Григорьева. Да тидыже таҥасымаш тӱҥалмым увертарыме гаяк лие.
Ӧрыктарышыже, куандарышыже…
Лудмаш кок вере эртыш: лу ияш марте ийготан-влак М.Н.Янтемир лӱмеш сылнымут-этнографий тоштерыш кайышт гын, тылеч кугурак-влак М.С.Степанов лӱмеш рӱдер полатыштак кодыч. Таҥасыше ончысо семынак шуко ыле, сандене тыге шелаш логале. Да кок вережат ӧрыктарышыже да куандарышыже кажне гаяк номинацийыште ыльыч.
7 ияш марте коклаште Морко район Волаксола йочасад гыч Матвей Петухов марла, Морко 7-ше йосад гыч Пётр Романов рушла тӱрлӧ (иктыже «Шояк Павыл», весыже «Зелёный патруль») почеламутым, но пеш оҥайын лудыч. Морко 2-шо йочасад гыч Серафим Логинов мурым изи артист гаяк келыштарыш.
8 гыч 10 ияш марте коклаште Морко район Арын школ гыч Фёдор Александровын марла («Шояк Павыл»), а Медведево район Знаменский школ гыч Давид Забродинын рушла («Мичу и его рубашка») лудмышт утларак ӱшанлын йоҥгалте. Йошкар-Оласе «Канде кайык» гуманитар гимназий гыч Полина Николаева СВО-што улшо ачаж нерген «Мой папа – герой» шке возымо почеламутшо дене ӧрыктарыш.
11 гыч 14 ияш коклаште Параньга район Матародо школ гыч Ангелина Андреева («Йӱд кушто ила?») койын моштымыж дене, Советский район Ӱшнур школ гыч Илья Сапожников («Какая у ночи ладонь?») тыглаяк ӱшандарен сеҥымыж дене савырышт. Морко район Эҥерсола школ гыч Мария Николаева шке возымо да шочмо изаже-влаклан пӧлеклыме «Кум нӧргӧ салтак» почеламутшо дене чонышкак логалтыш. Коктынжо флотышто служитлат, но СВО дене кылдалтыныт гын, аважын тургыжланымашыжым почын моштен. У Торъял тӱвыра да каныш рӱдерын «Семэҥер» марий муро студийышт гыч ӱдыр-влак кок йӱк дене мурымышт дене кумылым нальыч.
15 гыч 18 ияш марте коклаште Моркысо 1-ше школ гыч Максим Пименов «Шояк Павыл» почеламутын геройжым моло деч келгынрак почын пуыш. Моркысо 2-шо школ гыч Регина Григорьева шке возымо «Тек стихет саскаҥ кодшо шӱмеш» почеламутшым Валентин Колумблан пӧлеклен. Авторын кушкын толмыжо, шонымашыже келгемме шижалтыч.
19 ияш да кугурак ийготан коклаште Моркысо 1-ше школын туныктышыжо София Никитина йӧратыме поэтнан кумдан палыме «Шочмо йылме» почеламутшым лыжга сем почеш тугак лыжган, но чоныш шуктен лудо. У Торъял округ Токтарсола ял гыч Евгений Небогатиков шке возымо «У еш» почеламутшо дене марий ялын ончыкылыкшо нерген шонаш таратыш. Тидат веле огыл, лудмашке тудо ончычсо семынак шке пелашыжым да уныкаже-влакым конден ыле, да еш дене лудмаштат ойыртемалтыч. Муро дене Морко район Канторъял тӱвыра пӧртын «Кумыл» вокальный ансамбльже ончышым утларак савырыш гын, сем дене – Йошкар-Оласе сымыктыш гимназийын пашаеҥже Валентин Белянин. Кокымшыжо В.Колумблан пӧлеклыме сюитыжым йоҥгалтарыш.
Иктешлышт, шке шонымыштым ойлышт
Лудмашын чыла участникшылан ӱмашсе семынак район администраций велым лӱмын лукмо ручка ден блокнотан пакетым, тыгак дипломым (кӧлан верым ончыктыманым, кӧлан тыглайым), а «Марий Эл» газет велым спонсор-влак полшымо дене «Колумб лудмаш» книгам кучыктымо. Ойыртемалтше-влаклан – Мария Николаевалан, Регина Григорьевалан, Яна ден Лев Небогатиковмытлан – газетна деч ешартыш пӧлекат лие. «Ямде лий» ден «Морко мланде» газетла дечат пӧлекым ыштышт. Мучашлан чылан сценыш кӱзен фотографироватлалтме.
Жюриште лийше-влак – журналист, сылнымут да тӱвыра мастар-влак Юрий Исаков, Лидия Иксанова, Людмила Григорьева, Татьяна Пчёлкина, Алёна Яковлева да Лариса Сидоркина – лудмашлан вуйын шогышо Морко рӱдӧ клуб системе вуйлатышын алмаштышыже Любовь Кириллова деке погынышт. Эртыше поэзий пайремым иктешлен, шке шонымашыштым ойлышт. Мутат уке, лудмаш сайын эртыш, тыгай кугу пайремым район рӱдысӧ полат условийыште эртараш йӧнан.
Но тиде поэзий пайрем, кеч-мом манза, пӱртӱс лоҥгасе романтике шӱлыш ок сите. Мутлан, руш поэт Сергей Есенин лудмашымак налаш. Тудо ий еда шочмо кундемыштыже, Рязань областьысе Константиново селаште, эрта. А вет Валентин Колумб лудмашымат эн ончычшо тудын кушмо Пумыр ялыштыжак эртараш тӱҥалме. Но корно укелык амал дене тидын деч кораҥме. Нацпроект гоч огыл гын, ала верысе тӱҥалтыш (инициативе) программе почеш, ала вес йӧнлан эҥертен, корным ышташ лиеш. Корно лиеш – тушто илышат ешаралтеш, пӧртылшат лектеш. Лӱмлӧ поэтлан кӧра ялат у тӱсым налеш, тусо лудмашке унам моло кундем гычат ӱжаш лиеш. Пайремат утларак оҥайын эрташ тӱҥалеш. Лиеш, но йӧным муын ышташ кӱлеш. Теве могай шонымаш йоҥгалте тушто.
Да мо ушеш лодемалт кодо. Пумыр ял гыч вате-марий Вячеслав ден Зинаида Александровмытын Елизавета уныкашт лудмаште кумшо вер дене серлагыш. Но тидат огыл кумылыштым волтыш, вет эше чыла ончылно. Волтыш весе: Валентин Колумб, кумдан палыме поэт, шке лӱмешыже лудмашым шке ялыштыже эртараш сулен огыл мо? Вот ынде шоналтыза. А нуно, Александровмыт, ялышкышт пеҥгыде шартышан корно укем ончыде, пайрем деч вара шке машинашт дене Пумырыш кудальыч. Кумыл волен огыл, а ончыкылан ӱшанен.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: Игорь Попов, Юрий Игнатьев, Николай Любимов, Гарафий Хуснутдинов да вӱдышӧ Дина Павлова; «Марий Эл» газетын призшым налше-влак Регина Григорьева, Мария Никулаева, Яна ден Лев Небогатиковмыт; Полина Николаева; Вячеслав ден Зинаида Александровмыт да Елизавета уныкашт; лудмашын организаторжо, жюри членже да участникше-влак.
Юрий Исаков ден Анатолий Титовын фотошт.
