Светлана Пехметова
5 октябрь – Туныктышын кечыже
Толза школыш туныкташ!
Пайрем вашеш ялысе школышто тыршыше шуко шочшан еш дене палдарена.
Икте-весын чоным умылет…
Роман Шабдаров – Шернур район Марисола кундемысе Йошкар-Памаш ялыште шочын-кушшо рвезе, Параньга район Кугу Пумарий школ директорын воспитаний паша шотышто алмаштышыже. Юлия Юрьевна – Кугу Пумарий ял ӱдыр, директорын воспитаний да йоча мер ушемла дене пашам ыштыме шотышто советникше. Шке жапыштыже Романын мер пашаште чолгалыкшым эскеренам, варажым куштырак тиде рвезе манын шоненам ыле. 3-4 ий ончыч марий мероприятийыште пелашыж дене ужымат, «Ялысе школышто пашам ыштем, ешан улам» манмыж дене куандарыш. Эртыше кечылаште нунын дене вашлийын мутланышым.
Роман Валерьевич Марий кугыжаныш университет деч вара вигак школыш каен огыл. Но икмыняр ий гыч туныктымо пашаш куснен. Амалже?
– Тунем лектам да эше иктаж вес кӱшыл образованийым налаш, пашам ышташ умбаке каяш шоненам. Но студент пагытыште вес кундемышке миен коштмем дене умыленам: ала-куштыжо вес менталитет, вес семын шонат да мутланат… Ӧрдыжтӧ тыйым нигӧ огеш вучо, тушто нигӧлан от кӱл. Кушмо семын шонымашем пеҥгыдемын – шке шочмо кундемыштак тунемаш да пашам ышташ кӱлеш. Тыште йырваш – шке калыкет, кудо тыйын кутырыметым, чонетым умыла, да тыят нуным умылет, – ойла туныктышо.
Моло самырык еҥ-влак семынак куштылгырак паша гыч тӱҥалын, тӱрлӧ специальность дене ыштен ончен, ОБЖ ден физкультурым туныктышылан каяш шоненжат огыл.
– Ныл ий ончыч, ыштен ончаш лийым – келшыш. Кумылын ыштем. Адакше ялыште туныктышылан полыш шукырак, пашадар шотыштат, льготат уло. Эше ик тӱҥ амалже шке икшывем-влак дене кылдалтын – ялыште нуным ончен кушташ куштылгырак, молан манаш гын лишыл родо-влак воктенак улыт, коча-кова-влак полшат. Шкежат ялысак улына гын, тысе илышым сайын палена, – умылтара Роман Валерьевич.
Аклаш лийдымын шерге
Таче ялысе школ могайрак шӱлыш дене ила? Шкеже могай шижмаш дене пашам ыштет? Тиде йодышлан Роман Шабдаров кумдан вашештыш:
– Оласе дене таҥастарымаште кугу ойыртем уке. Ялысыштат туныкташ йӧн шуко, ремонтым ыштат, тӱрлӧ площадкым почедат… Мемнан туныктымо паша куштылгырак, молан манаш гын тунемше-влак шагалрак улыт, чыланат пырлярак илена, икте-весым палена. Тӱҥ ойыртемже – марий йоча-влак. Шочмо калыкын йочаж дене мутланаш, умылаш, туныкташ куштылгырак. Чон куана, кунам йырваш марла мутланыме шокта. Тыге мый шижам да умылем: шке калык верч тыршет, толашет, калыкетын ончыкылыкшо улшо йоча-влакым туныктет. Туныктет туге, кузе шонет – марий шӱлыш дене, марий кумыл дене. «Языковая среда» манмет уло. Тидым мый ик эн тӱҥлан шотлем. Шке икшывет-шамычат шочмо калыкын йылмыж дене мутланыше-влак кушкыт. Кунамже эше тидыжат шагалла чучеш, туге гынат оласе гай огыл. Тыгай сӱрет мыланем аклаш лийдымын шерге. Кунам йочат-влак олаште кушкыт, нуно «тыйын огытыл» гай. Мо шотышто? Йылме, тӱвыра, йӱла… шотышто. Чыла тидыже шулен йомеш, а ялыште эше кодеш.
Вашмутшо гыч тыгай шонымашем лекте: калыкым калык семын арален кодымаште, йылмым йылме семын аралымаште тыгай школ-шамыч таче ончыкылыкнан ик эн рӱдыжӧ улыт. Тугеже келшыше проект негызеш у статусым налын вияҥын кертыт… Тидын шотыштат самырык пӧръеҥ шонкала, «Тольык кыртменак пижын огынал эше, ала-могай шӱкалтышым вучем гын веле…» – чонжым почо Роман Валерьевич.
Кызыт ятыр школышто марий йылмым кугыжаныш йылме семын туныктат. Тыге «пятидневке» манме йӧныш кусненыт. А шочмо йылме ден литературым туныкташ кумылан школлаште – «шестидневке». Кугу Пумарий ден Матародо кыдалаш школлаште шочмо йылмым арален да вияҥден колтымо йодышым чын умылен вашлийыныт. Лач нунын гай коллектив ден вуйлатыше-влаклан кӧра калыкнан ончыкылыкшо уло манын, ӱшан ок йом.
Роман Валерьевич оптимизм кумылжо дене лыпландара: «Мемнан дене йылмым тунемаш иктат тореш огыл. Тыгай-влак уке улыт. Чыланат шочмо йылме семын тунемыт, литератур предметымат. Кугу Пумарий ял шотан илем кумдыкышто чылажат марий ял. Пошкудо илемысе суас ял икшыве-шамычат мемнан дене марий йылмым шочмо йылме семын тунемыт. Ик ойыртем гына шижалтеш: ончыч тунемше татар ӱдыр-рвезе-влак кызытсе тукымысо деч сайынрак мутланеныт да муреныт.
Шочмо школ гыч тӱҥалеш йӧратымаш
Кугу Пумарий школышто патриотике теме эреак ончылно лийын. Тидын верч ончычсо туныктышо коллектив ден вуйлатыше-влакат пеҥгыдын шогеныт.
– Ме тиде йӱлам умбакыже шуена, тунемме идалык мучко тӱрлӧ мероприятийым эртарена. «Зарница 2.0» таҥасымаште районышто икымше верым налынна да варажым майыште республик кӱкшытаныште «Авангард» рӱдерыште лийынна. Тушкыжо чӱчкыдынак кудалыштына. 9 Майлан «Смотр строя и песни» мероприятийым эртарена, тудо тений район кӱкшытыштат лийын. «Юная сила» отрядна «Вахта памяти» акцийышкат ушна. Юнармеец-влак вет авторитетан лидер улыт. Тидат мыланна кугу эҥертыш.
Кугу Пумарий школышто таче моло семынак Туныктышын кечыжым палемдат: саламлымаш, пеледыш аршаш, концерт… да эше Дублёрын кечыже. Эше шукертак илышыш пурталтше да ала-куштыжо мондалтше йӱла ты школышто тачат шуйна.
Тӱрлӧ калык илыман кундемыште татар-влак марла кутырат, марий-влак татарла умылат, южышт кутырат. «Шочмо вершӧрым, элым, Российым, йӧратыме кумыл ешыште, мланде воктене илыме гыч тӱҥалеш», рашемда Роман Валерьевич.
– Патриотике теме мемнан школлан таче поснак лишыл. Тудо кажне ешым авалтен, – ойла ОБЗР (Основы безопасности и защиты родины) предметым туныктышо. – Самырык-влак коклаште патриотизм шӱлышым утларак нӧлтыман. Ӱмаште республикысе школлаште ОБЗР-ым туныктышо-влаклан эртарыме семинарыште тыгай сӱретым эскерышым: чумыржо гыч 95 процентше ӱдырамаш-влак улыт… Школлаште пӧръеҥ туныктышо-влак моткочак кӱлыт. Туныктышо коллективыште нуно шукырак лийыт гын, патриот шӱлышым эшеат кумдан, пеҥгыдын шараш лиеш, тунемашат оҥайрак лиеш. Сандене самырык пӧръеҥ-влаклан тыланымашем: кӧ вузым тунемын лектын, кӧ МВД-ште ыштен да кызыт запасыште, школыш пашам ышташ толза.
Весат шинчаш пернен: Пытартыш кум ий почела Марий слетыш ты школ гыч кумылын ушнат. Тений эсогыл 11 тунемше слетын участникше лийын. Роман ден Юлиян йӧратымаш шижмашышт Марий самырык тукым слётыштак ылыжын, … ий ончыч, кеч икте-весыштым нуно эше тылеч ончычак паленыт.
Эрвина, Эрай, Талвий, Танай…
Тыгай лӱман улыт икшывышт. Кугуракше 9 ияш, а изи чукайлан улыжат кок тылзе. Юлия тудын дене шинча, самырык суртоза пелашыжым олашке спектакльыш, моло вере кумылын колта – авалан канаш йӧным ышта. Ешыште марла кутырат, но йочасадыште марла моштышо шагал, молан манаш гын ача-авашт мӧҥгыштышт рушла мутланат, умылтара Юлия Юрьевна.
Икымше икшыве эрге лийже манын шонен, да лӱмжымат ойырен ямдылен. Ӱдыр шочын. «Эрвина Романовна пеҥгыдын йоҥга, сандене тыге лӱмденна. Кумшылан, Талвий Козлов йолташнан лӱмжӧ келшен, да тыгайым пуышна. Танайым мутерыште ончен ойыренна», – умылтара самырык ава.
Ешыште ий гыч ийыш шуктымо йӱлам кучат – кажне ийын Чумбылат курыкыш малшыла коштыт. Тений теве ик тылзаш Танайымат намиеныт.
Роман ден Юлия тӱҥалтыште олаште илен онченыт. «Келшен огыл, ласкарак верыште илаш шоненна. Коктынат ялысе улына, сандене мланде пеленак лийме шуэш, мыланна ялыште илаш куштылго, – кумылжым ок шылте озавате.
Юлия Юрьевнан пашажат патриотизм теме денак кылдалтын: «Икымше-влакын толкынышт», «Навигаторы детства», «Хранители истории» – Россий кӱкшытан нине да моло проект-влак республикысе ятыр школышто илышыш шыҥдаралтыт. Тунемше-влакым марий тӱвыра, йӱла дене кылдалтше мероприятийланат ямдылаш полша. Шошым марий Йӱштӧ Кугыза деке «Йоча Ӱярня» пайремыш ушненыт ыле. Шуко шочшан ава деч йодде шым чыте: «Неле огыл?» «Уке, ме кӱлешан пашам ыштена – чын патриотым куштена. Мыланем йоча-влак дене келша», – вашештыш 27 ияш советник.
Теве тыгай кумыл дене ила ялыште самырык туныктышо еш. Нуным, чынже денак, ӧрдыжкӧ колтымо ок шу. Ойырен налме корныда волгыдо да куатан, пашада лектышан лийже, самырык туныктышо-влак!
