– ойла Шернур район Зашижемье ял администрацийым вуйлатыше Елена Дождикова.
Елена Михайловна шочынжо тиде районысо Марисола гыч. Бухгалтерлан тунем лектын, «Колос» тӱшка озанлыкыште тӱҥ бухгалтерлан, тӱҥ экономистлан тыршен. 2012 ийыште верысе кучемыш пашашке толын, ныл ий гыч ял администрацийым вуйлаташ тӱҥалын. Кызыт ты велне калык кузе ила, тудын илышыжым саемдышаш верч мо ышталтеш, могай нелылык вашлиялтеш? Нине да моло йодышлан вашешташ верысе кучем вуйлатыше деч йодынна.
– Елена Михайловна, кундемда дене кӱчыкын палдарыза, пожалуйста.
– Кучемна лу ял ден ик селам ушен шога. Ошет ялыште нигӧ ок иле, Шӱдымарийыште, Моркэҥерыште, Часамлаялыште, Кожласолаште ик еҥ гыч илат. Туге гынат тыгай илемлашкат телым корным лум деч эрыктена.
2005 ийыште мемнан деке Кугушен ял администрацийым ушышт. Калыкна чылаже 1022 еҥ шотлалтеш, тудо ий еда шагалем толеш. Илыш гыч кокла шот дене 60-62 ияш-влак каят, а икшыве пеш шагал шочеш. Кок школна улыт: рӱдӧ илемыште да Калийыште. Зашижемье кыдалаш школым кодшо ийын сайын ачалышт, а Калийыште рӱдерыш савырныш. Тыште школ деч посна эше тӱвыра пӧрт, ялысе библиотеке, йочасад верланеныт.
2021 ийыште Зашижемьеште у фельдшер-акушер пунктым чоҥымо. Рӱдӧ илемыште кум пачашан кум да кок пачашан кок илыме пӧрт-влак улыт. Нуным совет пагытыште, тӱшка озанлык-влак вияҥме жапыште, чоҥеныт. Шуко икшыван еш-влакат улыт. Тыгайлан латшым еш шотлалтеш. Самырык-влак ялеш илаш огыт код гынат, кӧ тыште, манмыла, вожым колтен гын, ешым кучат.
– Паша вер шотышто мом каласеда?
– Мемнан дене «Сернур-Агро» ООО пашам ышта. Но тушто эреак пашам ыштышыже лу еҥ веле, кеҥеж жаплан коллектив лучко еҥ марте ешаралтеш. Тышечын пелыж наре еҥ пошкудо ял шотан илем гыч улыт. Озанлыкын фермыже-влак яра шинчат. Вольыкым ашнаш тӱҥалашат темленыт, но тушко пашам ышташ каяш келшышыже гына лийын огыл.
2004 ийыште Калий велне «Кугушенский» тӱшка озанлык панкрутыш лекте. Тудын сай урлык тунам ашныме кугу комплексше лийын. Шуко еҥ лачак тушто паша верым муын. Паша вер йоммылан кӧра ятыр еҥ оксам ышташ ӧрдыж кундемлашке кудалышташ тӱҥале. Шуко еҥ мӱкшым ончымо пашашке кусныш. Поснак Кугушен селаште тидлан кумылаҥыч.
Шукын бюджет тӧнежлаште тыршат. «Акашевский» сурткайык фабрикыш, Шернур сыр заводыш, «Меркурий» предприятийыш коштыт. Нуным автобус дене шупшыктат.
– Шке озанлык-влак вияҥыт?
– Шукын мӱкшым ашнат манын ойлышым. Но ушкалым кучышо-влак пеш шагалын кодыныт. Юлтышкыште ик еш кок ушкалым ашна, Зашижемьеште вич, Калийыште кок да Кугушеныште кум вуй тиде вольык кодын. Шӧрым огыт пого, ушкалым ашныше-влак шӧрым да моло продукцийым пошкудыштлан ужалат. Сурткайыкымат шагалын ашнаш тӱҥалыныт. Ик амалже – кундемыштына рывыж-влак чот ешаралтыныт, нуно сурткайыкым чӱчкыдын нумалын наҥгаят. Пырчын акшат шулдо огыл, тидыжат, очыни, лӱдыкта.
– Верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программыш ушненда?
– Тиде программыш ме кум гана проектнам аклаш пуэнна, но конкурсышто икте веле сеҥышыш лектын. 2019 ийыште Калийыште да Зашижемьеште уремым волгалтарыме пашам виктарен колтышна. Кок ий гыч шӱкым погымо контейнер-влакым шындылаш кумдыкым келыштараш проектым пуымо ыле, эше кок ий гыч –шӱгарлаште сай печым ышташ. Но сеҥышыш ышт лек. А тений вес ийлан иканаште кок проектым ямдылена.
– Старосто-влак чулым улыт?
– Кажне гаяк старосто верысе депутатлан шотлалтеш. Ме тыгай ӱшаным эн чолга да калык верч чон йӱлен тыршыше-влаклан ыштена. Мутлан, Кугушен селан старостыжо Сергей Сморкаловым налаш. Тудо ик созыв верысе депутат лийын. Тӱҥалтышыж почешак тыште изирак черкым чоҥен шындышт, калык деч оксам поген, села мучко корным ачалышт. Телым южгунам корным лум деч эрыктен огына шукто гын, шке тракторжым луктеш.
Але Калийын старостыжо Сергей Мухачевым налаш. Тудо эше ял шотан илемым вуйлата, кеч-могай йодышым рашемдымашке кокытеланыде ушна. Часамлаял воктенысе Марьян памашым тӱзатымашке кугу надырым пыштыш. Зашижемьен старостыжо Игорь Павловат уста улмыжым ик гана веле огыл пеҥгыдемден.
– Корным чоҥымо, ачалыме паша кузе шукталтеш?
– Шукерте огыл гына райрӱдӧ гыч Калий марте асфальтан корным ыштен шуктышт. Пытартыш куд ийыште мемнан дене районын корно фондшын полшымыж дене шагал огыл ачалыме. Рӱдӧ илемна палынак вашталтын. Калийыште корно ынде сай. Ӱмаште тыште Молодежный уремыште 450 метр кужыт корным ачалыме, тидлан 2,5 миллион теҥгем кучылтмо. Кугушеныште уремым ачалыман, но тудын кужытшо 2,5 километрыш шуэш. Юлтышки ял калыкат урем корным саемдаш йодеш. Ончыкыжым шуктышаш паша планым ыштена.
– Илыме вер чоҥалтеш?
– Тиде паша йӧршеш гаяк эркышнен манаш лиеш. Юлтышкыште ик пӧрт чоҥалтеш, Зашижемьеште – тынарак. Илыме вер шотышто ойлаш гын, мемнан дене шуко пачеран пӧрт-влак улыт. Тушто ятырын илат.
– Таче ял администраций могай эн кугу йодышым рашемда?
– Пӱртӱс газ мемнан дене Зашижемьеште, Калийыште, Юлтышкыште уло, но теве Кугушень села (тудо изи огыл) калык тудым вучен ыш шукто. Тыште чолга еҥ-влак тӱшкам чумырымо, оксам погымо, чыла документым ямдылыме, тудо экспертизым эртен. Селаште илыше-влак кӱшыл органлашкат ик гана веле огыл серышым возеныт. Тиде илем гыч СВО-н индеш участникше уло, тышечын кумытын шочмо эл верч илышыштым пуэныт, коктын увер деч посна йомыныт. Тидымат шотыш налаш йодыныт. Кӱшыл орган гыч 2030 ий марте газым пуртен шукташ сӧрен возеныт.
2023 ийыште тышке газым пурташ йӧн лийын, догазификаций программыш ушнаш темленна. Калий ден Кугушен кокла 1,5 километрыш шуэш. Тиде селам Калийын ик уремышкыже савыраш ойым пуымо. Вет районышто тыгай йӧн дене ик ялыш веле огыл газым пуртымо. Район гычат толыныт, тышечынат делегций район администрацийыш миен, тудым вуйлатыше Александр Кугергин чылажымат раш умылтарен. Сай ойым калык куанен вашлийшаш ыле, но селам уремыш савыраш чыланак келшен огытыл, да сай йӧн ӧрдыжеш кодо.
– Верысе тӱшка озанлык дене кылда могай?
– Ме «Сернур-Агро» ООО дене келшен илена. Шкенан техникына уке. Телым корным эрыктыме, тыгак кундемым тӱзатыме, шӱкшудым солымо пашалан техникым озанлык деч йодына. Вуйлатышыже нигунамат тореш лийын огыл.
Снимкыште: администраций вуйлатыше Елена Дождикова.
Вячеслав Смоленцевын фотожо
