Параньга район Матародо кундемысе калык кузе ила?
Матародо ял администрацийым тений сентябрь тӱҥалтыш гыч Пӧртанур ялеш шочын-кушшо Н.Хадиуллин вуйлата. Тудо ончыч предприниматель лийын, шке ялыштыже окна блокым ямдылыше изи предприятийым почын. Тыгай блоклан йодмаш чот иземмеке, предприятийжым петыраш пернен. Тылеч вара Озаҥ оласе чоҥышо организацийыште тыршен. Вич икшыван ача. Газет пашаеҥ В.Смоленцев тудын деч ты кундемысе калыкын илышыже, лийше вашталтыш, улшо нелылыкы кузе сеҥен толмо нерген каласкалаш йодын.
— Надир Наилевич, Матародо ял шотан илем дене палдарыза, пожалуйста.
— Ме кандаш яллан мутым кучена. Тышечын кок ялже, Чеверйӱла ден Лебляк, изилан шотлалтыт. Икымшыштыже кок пєрт гына кодын, иктыштыже ик еш ила. Кокымшыштыжо ныл суртышто илат. Кундемна районышто кугу радамыш пура, тушто 1460 еҥ ила. Калык ий еда шагалемеш. Кодшо ийын, мутлан, кандашылан шагалемын. Матародо села, Ондропсола, Яҥгетсола, Ермучаш ял-влак кугу радамыш пурат. Ондропсолаште, мутлан, 500 еҥ ила.
— Кызыт верысе кучем могай тӱҥ пашам шукта, мо тургыжландара?
— Теле толмо дене яллашке шуйналтше корным шотышто кучымо тӱҥ пашашке савырна. Кодшо телым лум пеш шагал лийын, сандене тудым эрыкташ районын ойырымо корно фонд оксажым аныклыме. Тенийысе да шушаш ийысе теле гоч корнышто лумым эрыктыме шотышто вашкылым ме ты ганат кундемыштына кумдан палыме фермер Григорий Соколов дене ыштенна. Тудын Т-150 тракторжо уло, ӱмаште да ончычсо ийлаштат корным жапыштыже эрыктыме, калык деч вуйшиймаш пурен огыл.
Яллаште кӱкшӧ, шоҥго пушеҥге-влак улыт. Нуно калыкланат, электровоштырланат лӱдыкшым ыштат. Тидым шотыш налын, техникым тарлен, пӱчкедаш тӱҥалынна. Тыште электросеть пашаеҥ-влакат полшат. Эшеже ял уремлаште корным ачалаш, тыгыде кӱм шараш але уымак ышташ кӱлеш. Тиде йодышым ончыкыжым кузе рашемдаш тӱҥалына – кызытак шонкалена. Тений, мутлан, Кӱшыл Осиялыште, Яҥгетсолаште уремлашке тыгыде кӱм ешарен оптымо, лакылам петырыме.
Корно нерген мутым умбакыже шуяш гын, тидым каласаш лиеш: мемнан дене Ӱлыл Осиялыш пеҥгыде шартышан корно уке, шыжым да шошым тышке логалаш неле. Тиде йодыш шукертсек пӱсын шога. Ынде вашталтышлан ӱшанена. 1921-1922 ийлаште тышке Ернур гыч пеҥгыде шартышан корно лийшаш, тидлан кугыжаныш программыш пураш палемденна.
Чоҥымо нерген мутым лукташ гын, кызыт Ондропсолаште у ФАП нєлталтеш. Негызшым пыштыме, кызыт пырдыжшым погат. Кугытшо — кандаш метр лопкытан да кумло метр кужытан. Тендерым «Марспецмонтаж» организаций модын налын, тудо нєлта. Кызытсе ФАП пеш тошто пєртеш верланен. Тыгай у оралтым ял калыклан У ий вашеш сай пєлек семын аклыман.
— Ял калык шкаланже у оралтым чоҥа мо?
— Йӧршеш ок чоҥо манаш ок лий. Кызыт илемна мучко тыгайже-влак лу наре улыт. Утларакше Ондропсолаште нӧлтат, тушто у урем почылтын. Теве Лебляк ялым ондак ончыкылыкдымо радамыш пуртеныт, тыште у оралтым чоҥаш эрыкым пуэн огытыл. Тыге тудо эркын иземын толын. Но кызыт тыштат чоҥат. Теве Алексей Кузнецов чапле пӧртым нӧлтен шынден, ончен куанет. У ий деч ончыч илаш ынже пуро, тенийысе ий вет високосныйлан шотлалтеш. Сандене пӧртсийым у ийыште палемдаш лийын. Тыштак эше ик пӧрт нєлталтеш. Кӧргыштыжє сӧрастарен шукташ кодеш. Тышке пеҥгдые шартышан корно уке. Ала ял кугемаш тӱҥалеш гын, ончыкыжым тышкат корным ыштат. Тышке да эше Чеврейӱле ялыш гына пӱртӱс газ пурталтын огыл. Тиде йодышат илен-толын рашемдалтшаш.
Шке жапыштыже Матародо селаште йочасадым нєлташ тӱҥалыныт, но варажым окса ситыдымылан кӧра тиде пашам чарненыт. 2014 ийыште уэш чоҥаш тӱҥалыныт да нӧлтен шуктеныт, ынде тудо торашке волгалт шинча. Школыш кошташ шудымо икшыве-влаклан вер шотышто йодыш шукертсек уке.
— Ме Яҥгетсола, Ермучаш яллаште лийна да шӱкым погымо контейнер-влакым вераҥдылмым ужна. Тугеже тендан дене ты шотышто йодыш уке?
— Тений кеҥежым яллаште контейнер-влакым вераҥдылаш кумдыкым келыштарен шуктымо. Региональный оператор мыланна контейнер-влакым ситышын ойырен. Яллаште ынде арурак лийын, кийылтше шӱкым от уж, экологий йодышлан калык шкежат утларак кугу тӱткышым ойыраш тӱҥалын.
— Калыклан паша вер сита?
— Верысе бюджет учрежденийлаште тыршыме деч посна еҥ-влак фермер Григорий Соколов дене пашам ыштат. Тудын Кӱшыл Осиялыште ушкал фермыже уло. Лишыл жапыште кече еда 1,5 тонн шӧрым ужалаш тӱҥалшаш. Тылеч посна пасужо изи огыл кумдыкым айла. Озанлыкшым вияҥден колташ, йол ӱмбаке шогалташ кугыжаныш грантат полшен. Тыгак мемнан дене Ермучаш ялыште «Акашевский» сурткайык фабрикын комплексше верланен. Тушто шагалын огыл тыршат.
Ятырын шке озанлык кӱшеш илен лекташ тыршат. Теве Ондропсолаште икмыняр еш мландым налын, шудым, пырчым ончен кушта, вольыкым ашна. Шурно погымо комбайнышт уло, складым чоҥеныт. Яҥгетсола гыч Сергей Князев ончыкыжым каза кӱтӱм кучаш тӱҥалаш палемден. Кызыт нылле вуй казавачам, кургым ямдылаш мландым налын. Чеверйӱлаште Сергей Комелин икмыняр вуй ушкалым куча. Ончычшо предприниматель радамыште шотлалтын.
— Старосто-влак кучем пашаште чулымлыкым ончыктат?
— Коронавируслан кєра кызыт ял калыкым погаш йӧн уке, сандене старосто-влак изирак тӱшка дене погынымашым эртарат. Яҥгетсолан старостыжо Эрик Данилов нерген поснак поро шомакым каласыман. Тудын тыршымыжлан кєрат ӱмаште марий поэт Михаил Якимовлан шарныктышым шогалтыме, а тений Кугу Сеҥымашлан 75 ий темме вашеш сареш вуйыштым пыштыше-влак лӱмеш памятникым вераҥдыме. Октябрьыште тиде шарныктыш кундемыште пушеҥгым шындылме.
Матародышто тӱвыра пєртыш пурымаште да шарныктыш марте брусчаткым шарыме. Верысе администраций материалым налын, а верысе школын туныктышыжо Василий Гордеев самырык-влакым поген, да рвезе-шамыч брусчаткым шареныт.
— Тендан кундемыште Ондропсолаште кугыжаныш полыш дене ялысе чапле стадионым ыштеныт, йоча-влаклан модаш кумдыкым келыштареныт. Тудо кузе кучылталтеш?
— Чылажымат шотышто кучат. Мемнан кундемнам чапландарыше футбол команде лачак тиде ялыште чумыралтын. Тыште ий еда тӱрлӧ кӱкшытан турнир-влак эртат. Теве шукерте огыл шке жапыштыже район админстрацийын алмаштышыжлан ыштыше Альберт Смирновым шарныме лӱмеш турнир эртаралте. Пандемийлан кӧра кум команде деч шуко погаш йӧн лийын огыл. У Торъял, Кужэҥер велым толшо команде-влак коклаште ончыко адак мемнан-влак лектыч.
В.СМОЛЕНЦЕВ
Авторын фотожо
