Марий Элыште 9-15 февральым Шӱм чер дене палдарыме арня семын увертарыме.
Шӱм-вӱргорно чер – тӱнямбалысе миллион дене еҥым авалтыше кугу азап. Айдемын колымо да инвалид лийме амалже-влак коклаште ончыл верым лач тудо налеш. Но ме черланымым жапыштыже рашемдена да шкем эскерена гын, кужу жап сайынак илен кертына.
Кужу да таза илышыш икымше ошкыл шӱмын пашажым умылымо, тудлан лачшымак могай амалын лӱдыкшым ыштымыжым палыме дене кылдалтын.
Шӱм – тиде чогашылан ӧрыктарыше орган, тудо мемнан икымше шӱлышым налмына гыч пытартыш шӱлышым лукмына марте чарныде кыра. Тӱҥ пашаже – кажне клеткыш кислород ден пайдале веществам кондыштарен, тыгак мо утыжым чарашке луктын, капкылна мучко вӱрым тулаш. Шӱм таза гын, чыла орган ден системе икшырымын пашам ыштат, да айдеме шкенжым сайын шижеш.
Шӱм-вӱргорно черым вияҥден кертше амал шагал огыл улыт, тиде:
- Кугу вӱргорно давлений (гипертоний). Тудо вӱргорнын стенкыж ден шӱмлан кугу нагрузкым ышта. Черым жапыштыже эмлаш огыл гын, нуно локтылалт кертыт.
- Холестеринын нормо деч шуко улмыжо. Вӱргорнын стенкыштыже погынышо «уда» холестерин пышкемым ышта, да вӱр начарын кошташ тӱҥалеш.
- Тамакым шупшмаш. Сигарет шикшыште улшо никотин ден моло осал вещества вӱргорным локтылыт, давленийым кугемдат да вӱрчуҥгалан (тромблан) погынаш амалым ыштат.
- Сакыр диабет. Вӱрыштӧ сакырын нормо деч шуко улмыж годым вӱргорно ден нерве чот орланат, да шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшӧ кугемеш.
- Уто нелыт. Тиде ситыдымаш вӱргорно давленийлан кугемаш, холестеринлан шукемаш да диабет дене черланаш амалым ышта.
- Шагал тарванылмаш. Физический упражненийым кажне кечын ышташ гын, шӱм чогашыл пеҥгыдемеш, вӱр коштмо паша саемеш, нелыт ок погыно.
- Уда рацион. Коя, шинчалан да шере кочкыш шӱм черым вияҥдат.
- Стресс. Хронический стресслан кӧра вӱргорно давлений кугемын кертеш, тыгак организмыште уда вашталтыш лийын сеҥа.
- Наследственность. Ешыште шӱм-вӱргорно чер дене орланыше-влак улыт гын, молылан шке тазалыкым чӱчкыдынрак тергаш темлалтеш.
Шӱм кугу азапыш логалмыж деч ончыч могай-гынат палым пуа. Тидым шижмек, медицине полышлан эҥерташ кӱлеш:
- оҥышто коршта але каньысырын: темдымыла, ишыктымыла, когартымыла – чучеш. Корштымо шола кидыш, шӱйыш, оҥылашлуш але тупыш кусна;
- шӱлыш петырна. Шӱлаш неле, юж ок сите, поснак изи нагрузко але эсогыл каныме годым;
- шӱм чот да чӱчкыдын але эркын да шуэн кыра (аритмий);
- вуй савырна але вуйуш кая;
- йол, шакляка але йолгопа пуалеш;
- амал деч посна ноялтеш, ситыдымаш каныме деч варат ок эрте.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Россий Минздравын фотожо.
