Советский район Кужмарий велне пытартыш жапыште ятыр сай вашталтыш лийын.
Ял администрацийым лучко ий Иван Янцев вуйлата. Тиде жапыште ял калыкын илыме йӧнжым саемдышаш верч шагал огыл ыштыме. Кызыт тыште калык кузе ила, мо тургыжландара? Нине да моло нерген верысе кучемым вуйлатыше дене мутланена.
– Иван Аркадьевич, тендан денат ял калык шагалем толеш?
– Мемнан илемна районышто эн кугу, пӱтынь кумдыкшын кумшо ужашыжым айла, 25 тӱжем гектарым авалта. Ныл ял администрацийым иктыш ушымо. 33 ялыште 3040 еҥ ила. Илемым вуйлаташ тӱҥалме ийын 4,5 тӱжем ыле.
Ял калык молан шагалемеш? Эн ончычак чыла еҥланак келшыше паша вер шагал. Самырык еш ышталтеш гынат, илаш вер уке. Кӧ келшыше шинчымашым налын гын, тудо ялыш ок пӧртыл, райрӱдыштат, олаштат пашам муэш. Тыштак илыше, но пашам ышташ ӧрдыж кундемыш коштшо-влакат шукын улыт. Тыгай-влак толыт да ойлат: «Мый кок арня пашам ыштышым да шымле тӱжем теҥгем кондышым». Нунын деч верысе кучем бюджетыш окса ок пуро, но садак шкаланже вет ышта, ешым пукша-йӱкта, мом гынат чоҥа але уэмда.
Южо еҥ тыге ойлен колта: ял администраций мом ышта, тудын вет йӧнжӧ уке. Тыгай шонымаш йоҥылыш. Теве талук тӱҥалтыште ме идалыклан кокла шот дене 4-4,5 миллион теҥгеаш бюджетым пеҥгыдемдена. Талук мучашлан, кодшо ийымак налаш гын, латшым миллион теҥгешке погынен ыле. Тынаре тӱрлӧ проектыш ушнымына дене чумырген.
– Могай проектым илышыш шыҥдарыме?
– Ял кундемым чыла могырымат тӱзатымаш, верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо, «Единый Россий» партийын проектше-влакым, тыгак Марий Элын Транспорт да корно озанлык министерствыжын надырже дене шагал огыл ыштыме. Теве министерствын полышыжо гына куд миллион утла теҥгешке шуын.
Верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программым ончалаш гын, Кельмаксолаште Поисковый уремыште кумшӱдӧ метр кужыт корныш тыгыде кӱм шарыме, а тений «Строй-Снаб 12» ООО вес проектым илышыш шыҥдараш торгим модын налын да тудо тиде корнымак умбакыже шуйышаш. Кодшо ийын Кӧрдемтӱрыштӧ да Руш Кодамыште шӱгарлам тӱзатыме. Чумыр ак кок миллион теҥгешке шуын. Вес ийлан Кужмарийыште Цветочный уремым ачалаш проектым ямдылена.
Тенияк Транспорт да корно озанлык министерстве гоч Шуарсоласе Садовый уремыште 300 метр корным ыштена, Шӱдысолаште Рябчиков уремыште тыгак 300 метр корным ачалена, Кужмарийыште Цветочный уремыштат тынарак олмыкташ палемдыме. Кажне проектше миллионат пеле теҥгешке погына.
Каласынем Кугу Руясола гыч Изи Руясола марте ышталтше корно нерген. Тиде проектым ме ял кундемым чыла могырымат тӱзатымаш программе почеш илышыш шыҥдарена. Тудын условийже – фермер озанлык але могай-гынат ялозанлык производство лийшаш. Проект Ялозанлык да кочкыш сату министерстве гоч шукталтеш. Тиде ялыште фермер Сергей Гусев ила. Проектын чумыр акше – 69 миллион теҥге. Тышечын лу процентшым фермер тӱлаш лийын. Корнын кужытшо – 1,8 километр, тышечын кудшӱдӧ метр уремышке асфальтым шарат. Теве тыге изи ялат сылне тӱсым налеш.
– Пӱртӱс газ чыла ялыш толын шуын?
– Мыйын пашам ыштыме лучко ий жапыште газым латвич ялыш пуртымо. Но Тошлем, Шуармучаш, Тройчын, Кугу почиҥга, Изи Шӱргыйымал, Кугу Шӱргыйымал, Йӱледӱр гай изи яллашке пуртымо огыл. Догазификаций программе почеш Эҥерсолам Кельмаксолан уремышкыже савырынена ыле, но ял ден ял кокла тора, сандене шонымына ыш шукталт. Шонена, шушаш ийлаште тыштат газ дене пайдаланаш тӱҥалыт.
– Иван Аркадьевич, старосто-влак чолга улыт?
– Таум каласем изи ялласе старосто-влаклан. Мутлан, тыгай ялыште пайремым эртараш палемдыме гын, нуно коктын-кумытын чумырген, вигак чылажымат ямдылат: сценымат ыштат, ӱстелымат погат, калыкым кумылаҥдат. Теве Изи Руясолан старостыжо Николай Лапшиным налаш. Тӱшка пашашке калыкым ушен мошта, авторитетше кугу. Але Яштыродын старостыжо Зоя Рыбакова нерген ойлаш. Погынымашым эртараш кӱлеш – калыкым моштен чумыра, моло вереат чолга.
– Ял пайремым эртареда?
– 26 июльышто Кугу Шӱргыйымалне, 19 июльышто Воскресенскийыште эртарышна. Теве Воскресенскийыште ялжат пытен шуын, но пайремыш шымле наре еҥ погыныш. Тыште Старосто Юрий Упорниковын тыршымыжым палемдыман. Кугу Шӱргыйымалне шӱдӧ наре еҥ погынен. Кужмарий тӱвыра пӧрт пеленысе «Эр ӱжара» ансамбль чапле концертым ончыктыш. Тӱвыра пӧрт вуйлатыше Александр Пуртов, художественный вуйлатыше Валентина Ефремова, библиотекарь Зинаида Иванова чот тыршышт.
– Уремлаште лийна да ужна: чыла вере арулык шижалтеш. Тугеже тендан дене шӱкым погымо пашам сайын виктарен колтымо?
– Кодшо ийын ныл контейнер площадкым шындышна да тыге ынде яллаште нылле тыгай кумдыкна уло. Лавыран годым кушко машина пурен ок керт, тушко гына контейнерым шынден огынал. Мутлан, Йӱледӱрыштӧ. Но Кугу Почиҥга, Тройчын изи яллаштат шӱкым контейнерыш гына погат. Нине ял-влак корно воктене верланеныт.
Шӱкым погымо кумдыкым ыштыме пашашке шкеат ушненна: бетон плитам конден пыштенна, сваркым шкеак ыштенна. Тыштыже старосто-влакат чот полшеныт. Лишыл жапыште Изи Руясолаште тыгай вер лиеш. Кызыт тиде ялыш, кӱшнӧ ойлышым, сай корно ышталтеш.
– Калыклан паша вер сита?
– Шукынжо Ленин лӱмеш колхозышто тыршат. Шуарсола, Кодам велне тӱшка озанлык-влак пытеныт, да еҥ-влак паша вер деч посна кодыныт. Сандене Ленин лӱмеш колхозын кок машинаже иктыже Кодам, весыже Шуаросла, Кельмаксола велым калыкым пашашке шупшыкта: механизаторымат, вольык ончышымат, специалистымат. Тыгак «Родина» колхозышто, фермер-влак Сергей Гусевын да Алексей Добровольскийын озанлыкыштышт тыршат. Тидын деч посна «Акашевский» сурткайык фабрикыште, «Семеновский» госплемзаводышто ятырын тыршат, пашаеҥ-влакым автобус дене шупшыктат.
– Тендан кундемыште илыме верым чоҥат мо?
– Куанен каласен кертам: у оралтан лияш шонышо-влак улыт. Мутлан, Кельмаксолаште Рябинин уремын ик могырыштыжо тӱрыс самырык-влак чоҥеныт, ынде Поисковый уремыште оралтым нӧлтат. Кужмарийыште Николаев уремыште коло куд участкым оралтым чоҥаш ойырымо. Шуарсола велне 8,5 гектарым ойырена. Ӱмаште кандашшӱдӧ квадрат метр илыме верым чоҥымо.
Снимкыште: Иван Янцев.
Авторын фотожо.
