6-14 декабрь – никотинан продукций дене пайдаланыме деч аралыме арня.
Таче Российыште илыше калыкын чумыр чотшо гыч кумшо ужашыже тамакым шупшеш. Тиде уда койыш деч утлынеда гын, нине ой-каҥашым шотыш налаш темлена.
Тамакым шупшмым чарнаш таратыше амалым рашемдыза. Тудо тазалыкым пеҥгыдемдыме, пашам сайынрак ыштыме, хронический чер дене черланен кертме лӱдыкшым иземдыме, йоча-влакым тамак шикш деч аралыме, врачын але лишыл еҥын каҥашыжым шотыш налме дене кылдалтын кертеш.
Тидымат рашемдыза: тамакым шупшмым вигак чарнеда але эркын-эркын. Уда койыш деч лучо вигак утлаш, но кужу жап шупшшо-влак тидым эркын-эркын ыштен кертыт. Шонымашке ошкылмо корнышто цельым шындыза (мутлан, кажне кечын 2 сигаретлан шагалрак шупшаш; уда койышым 2 арня гыч мондаш).
Шканда шке йӧндымылыкым ыштыза:
- сигаретым, шырпым але зажигалкым пеленда ида коштыкто;
- тамакым ик верыште гына налза, тиде кевыт пӧртда да паша верда деч тораштырак лийже;
- сигаретым блок дене ида нал. Ик пачке пытымеш, весым ида поч;
- тамакым мучаш марте ида шупш;
- кажне шупшмо деч вара кидым мушса, шӱргым шӱалтыза, пӱйым эрыктыза. Тамак ӱпш деч утлаш манын, вургемымат вашталтен кертыда;
- шуэнрак шупшылза, тамак шикшым чот кӧргыш ида нал;
- «компанийлан» ида шупш;
- шупшаш кумыл лекмеке, сигаретым пачке гыч 3-5 минут ида лук, шкем иктаж сомыл але шонымаш дене айлыза;
- кечыште мыняр тамакым шупшмым шотлыза, тиде чотым кече еда иземдаш тыршыза;
- сигаретын акшым возыза. Арня мучаште, тамакым огыда шупш гын, мыняр теҥгем аныклен коден кертмыдам шотлен лукса;
- тамак ден ломыжатым шинча ончыч кораҥдыза;
- шупшмым чарнаш шонымо деч ончыч тамак шикш деч утлаш кӱлеш. Тидым шотыш налын, тамакым ны пӧртыштӧ, ны пачерыште, ны паша верыште, ны автомашинаште ида шупш;
- шупшаш тунемалтме ситуаций деч кораҥаш тыршыза;
- тамакым шупшмо уда койышым пайдале занятий дене алмаштыза.
Тамакым шупшмым кунам чарнаш? Мутлан, шочмо кечын. Тидым ончылгоч шонен пыштыза да тетла вес кечыш кусаркалаш амалым ида кычал.
Шупшмым чарнаш палемдыме кече деч 2-3 арня ончыч поливитамин ден С витаминым йӱаш тӱҥалза.
«Икс» манме кече деч ик але кок кече ончыч шукырак шупшшса – организмын тамакын уда компонентше-влак дене утыждене теммыжлан кӧра сигарет тамжым йомдара, зиянже раш палдырна.
Шупшмым кудалтыме деч вара кумыл волен, тургыжланымаш лектын, омо начаремын, тӱткыш лушкен, шӱм чӱчкыдынрак кырен, пӱжалтарен, умшаште кошкен, кокырыктен, логарыште кыжгымден кертеш. Шарныза, чыла тиде – жаплан гына.
Тамакым шупшмо шумо деч никотин пластырь, пурмо резинке, поливитамин, С витамин, пырысшудо, чуварнуж да пион настойко полшен кертыт.
Капкыл нелыт погынаш тӱҥалеш гын:
- кечеш 3-4 гана кочса, малаш вочмо деч ончыч теммеш ида коч;
- руаш гыч ямдылыме продуктым ида коч;
- ик порций деч шуко ида коч. Ешарен пыштыме деч ончыч 20 минут чыталтыза;
- сигаретым кампет але пирожный дене ида алмаште, лучо олмам, апельсиным, кешырым але киярым кочса;
- калорийым пытарыше, стрессым луштарыше, тамак нерген мондыктарыше физический упражненийым ыштыза.
Шупшмым чарныме деч вара икымше кум тылзыште тамак деч посна илаш неле лиеш. Уда койыш деч кораҥмыдам чылалан ида ойло. Шупшаш темлат гын, ида келше. Чот шупшмо шумо годым шӱлымӧ гимнастикым але физический упражненийым ыштыза, олмам кочса, чайым але кофем йӱза, пурмо резинкым пурза. Чытен кертде, угыч шупшаш тӱҥалыда гын, тиде койыш деч вес гана утлен кертмыланда ӱшаным ида йомдаре.
Ксения ЛЮЛИНА,
Йошкар-Оласе Тазалык рӱдерын фельдшерже.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын фотожо.
