Врезке:
Ик курым лач. Ик курым – тӱрлӧ «Ончыко».
Да кажне тылзын тудо эре у.
Тыгайжым весым мыланна тый ончыкто –
Тыгай вес «Ончыкым» тӱняштыжат от му!
Марийын тудо вучымо да аклыме:
Марий еҥ лудшо – чонжо волгалтеш.
Марий шомакым Кугу Юмо саклыже –
Марий мут лийын да эртак лиеш!
Геннадий Ояр
1926 ий 31 июльышто «Йошкар кече» газетын (кызыт «Марий Эл») подписчикше-влак дек у номер газет огыл, а «У вий» лӱман журнал миен. Тыге кызытсе «Ончыко» журналын корныжо тӱҥалын. Таче тудлан – 100 ий!
А могай шонымаш дене у марий журнал лекташ тӱҥалын? Тидын нерген ты пашам вораҥдарыше-влак гына сайынже каласен кертыт. Нунын кокла гыч иктыже – журналист да писатель Элнет Сергей (Сергей Краснов). Тудак журналын икымше редакторжо лийын.
Тыгеракын, 100 ий шеҥгек ончалына.
Пелед, сылне пеледыш
Элнет Сергей
Корно торан, тӱрлӧ вере тӱрлын кагыргылеш, илыш ончык кая. Тыгай торан, кагыр корно дене илышым поктен шуаш куштылго огыл. Туге гынат илыш деч кодмаш кугунакыш лий. Илыш деч кодашат ок келше. Илыш почеш нушкынмийыше айдеме огыл, тудо илышым ыштен ок керт. Илыш дене пырлякушкын мийыше гына илышым ышта.
Тиде корныш лекташыжат куштылго огыл, садлан шукошинчаш кӱлеш. Ужшо-колшын корныжо кнага гына лийын кертеш. Кнага коклаштатшуко ойыртемыш уло. Ик кнага наукылан туныкта, весе илыш кайымым сылне, куштылго мут ден лончылен пуа. Пытартышыжым «беллетристике» маныт.Мемнан журнална «У вий» пытартыш корныжым гынасайла.
Марий калыклан мыскара, воштылтыш кӱлеш лие – «Йошкар кече» «Арлан ден Кестен» журналым пуыш. Кертмыждене воштылтыш, куандарыш, илышын титакшым, шагал гынат, ончыкташак тӧчыш. Туге гынат ик мыскара, воштылтыш шинчам, илыш корным раш ок поч. Тудын пелен келгеилыш кӧргӧ гыч пургед лекше ойлымаш кӱлеш. Тыгай ойлымаш сылне литератур гына лийын кертеш.
Марий калыкын тиде литератур уло мо?Мыйын шонымаште, тудо уло. Улмыжо ӱмбач калык коклаш лектын огеш керт. Мемнан шке журнална, вийна укеыле. Кызыт тиде улнеже. Марий писатель ушемна уло. Ушем тылзылан ик гана журналым лукнеже.
Журналым лукнена манын ойлаш пеш куштылго, ышташыже гына куштылгак огыл. Тыгай журналым лукташ кугу вий кӱлеш. Вийна уло?Ида лӱд! Вийна уло. Ныл-вич еҥым шоналтена гынат,пашана вийнышашлык. Чавайн, Мухин Н.С., Мухин-Сави,Шкетан… Нуно мемнан журналын вийже лийшаш улыт. Тиде але шагал.
Марий литературын у пеледыш лектеш. У пеледышымйӱштылан пукшымо ок кӱл. Лывыжтарыме ок кӱл. Нунылантӱрлӧ эмым пуыман. Кузе гынат илышт, сылне пеледыш гыч чевер саскам луктышт. Тиде саскам марий калык ончен куаныже.Тыгай саскам шочыкташ «У вий» шкеӱмбакше налеш.
Пелед, сылне пеледыш! Виет лийже куатле!
Редакций деч.1926 ий гыч 1954 ий марте журналын лӱмжӧ, пагытлан келшышын, вашталт толын: «У вий», «Пиалан илыш», «Родина верч», адакат «Пиалан илыш»… Сар жапыште да сар деч вара тудо альманах семын гына марий лудшо дек миен. Эреак лектын шогышо, шочмо сылнымутын кушкын толшо поянлыкшым жапыштыже палдарыше у журнал моткоч кӱлын…
«Ончыко» журнал тыге шочо
Семён Вишневский
1953 ий, кеҥеж. Мый СССР Писатель ушемыш, Москосо Боровский урем, 52-шо номеран пӧртыш, Николай Семёнович Тихонов дек миенам.(Семён Алексеевич Вишневский тунам Марий Писатель ушемын ответственный секретарьже – вуйлатышыже – лийын. – Ред.). Тудо тунам «Дружба народов» журналын тӱҥ редакторжо да СССР Писатель ушем правленийын секретарьже ыле, национальный литератур секцийым вуйлатен. Тидын марте Тихонов дене палыме лийын омыл, садлан журнал редакцийыш пашашке толмыжым шӱм вургыж вученам.
А паша тыгай: марий писатель-влаклан журналым ышташ кӱлеш, але марте лекше альманах дене гына илаш йӧсӧ. Ме шкенан Писатель ушемыште шотленна ыле: кагаз идалыкеш куд номер журналым лукташ сита, тылеч посна кок редакторлан ставке уло. Тидын негызеш альманахым журналыш савыраш лиеш. Но журналлан эше икмыняр пашаеҥ кӱлеш: ответственный секретарь, машинистке, прозо да поэзий дене редактормыт. А кузе тидым ышташ, кушеч тӱҥалаш? Могай полышым СССР Писатель ушемын национальный литератур секцийжым вуйлатыше Тихонов пуэн кертеш?
Кечывал деч вара Писатель ушем кудывечыште улшо ик пачашан пӧртыш икмарда капан, тыртыш чурийвылышан, кумда туп-вачан пӧръеҥ пурен кайыш. Вик палашым: Николай Семёнович. Изиш лиймек, тудын почеш пурышым да омсажым тӱкалтышым.
Пурышым, саламлалтым. Ӱстел кокла гыч лектын, Николай Семёнович мый декем тольо. Кидым пуыш да ӱстел воктене улшо пӱкеныш намиен шындыш.
–Кӧ улыда?Кушеч улыда?
Кӱчыкын шкем дене палдарышым.
– Могай произведенийым конден улыда?
– Произведенийым конден омыл. Йодышыжо теве могай: мемнан, марий писатель-влакын, журнал уке, альманах веле. Чын, ныл идалыклан ныл номер лектеш, а курыкмарий писатель-влак дене пырля – идалыкыште куд номер. Но тидыжат эре лектын ок шу. Вет альманахым улыжат ик еҥ веле ямдылен шога.
Николай Семёнович чыла йодышт нале: мыняр писательна уло, мом утларакше возат – прозым, поэзийым, драмым? Марий писатель-влак кокла гыч тудо ик Миклай Казаковым гына пала улмаш. Вара йодмем шотышто возен ямдылыме кагазем уло мо, манын йодо.
Ушыштемже тиде лийын, но ондак рашемдыме шот дене шке толын кошташ шоненам.
Николай Семёнович, телефон трупкам налын, ала-кушко йыҥгыртыш да каласыш:
– Кызыт мый денем Марий АССР Писатель ушем правленийын ответственный секретарьже шинча…
Да мыйын тудлан ойлымем чыла рат дене умылтарен пуыш. Вара трупкам пыштыш да мыйын велкем савырныш.
– Теве могай паша. Семён Алексеевич, серышым садак возаш кӱлеш. Тидым ме кызытак ыштена. А кумышто тендам вес инстанцийыште вашлияш тӱҥалыт.
Мый сераш шинчым. Икмыняр жап гыч кагаз лаштыкым Николай Тихоновичлан шуялтышым. Тудо тӱткын лудаш тӱҥале, изиш тӧрлатыле да машинисткым ӱжыктыш, печатлаш пуыш.
Машинистке кок экземплярым печатлен кондыш. Николай Семёнович уэш лудын лекте, мыланем шуялтыш. Лудым, мом тӧрлатымыжым, мом ешарымыжым ужым да йымалан кидпалем пыштышым.
Тыге кок кече жапыште Николай Семёнович дене чыла рашемдышна, кӱшнӧ мом йодмынам шукташ лийыч. Тыге «Ончыко» журнална шочо.
Николай Семёнович тидын нерген шкеже монденат ыле. Марий АССР деч СССР Кӱшыл Каҥаш депутатыш кандидатлан тудым лукмо годым Йошкар-Олашке калык дене вашлиймашке толын кошто. Тунам мыят мутым ойленам, 1953 ийысе вашлиймаш да марий писатель-влаклан полышым ыштымыж нерген ушештарышым. Николай Семёнович шарналтыш, шыргыжале, таум ыштыш…
Редакций деч.«Ончыко» журналым луктын шогышо ончычсо тукымын пеш кӱлешан пашажым таче «Марий книга издательстве» савыктыш пӧртыштӧ тугаяк ура чонан пашаеҥ-влак шуят. Пагыт вашталтын, илыш вашталтын, у нелылык-влакат лектыныт, но «Знак Почёта» орденан«Ончыко» журналын сомылжо иктак – тудо эртак шочмо сылнымутнан ончылшогышыжо семын лийын да лийын кодеш.
Журнал редакцийым курымаш лӱмгече пайремже дене шокшын саламлена!
Лаштыкым Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: РСФСР Писатель ушем вуйлатыше Сергей Михалков «Ончыко» журналын тистышкыже «Знак Почёта» орденым пижыкта. 1987 ий, январь.
Фотом «Марий Эл» газет реакцийын архивше гыч налме.
