Геннадий САБАНЦЕВ.
95 ий ончыч, 1931 ий 1 июньышто, «Путёвка в жизнь» йӱкан икымше совет художественный фильм экраныш лектын. Мыланна тудо марий поэт да актёр Йыван Кырлан модмыж дене шерге.
Фильм ийготыш шудымо, суртдымо-печыдыме йоча-влакым Совет властьын тӱҥалтыш жапыштыже у илыш корныш шогалташ тыршыме нерген каласкала. Тудын негызшылан Моско воктенысе Болшевысе паша коммунын опытшым налме. Тиде йӱкан икымше совет фильм лийын. Режиссёр семын Николай Экк шынден.
Кызытсе тукым тиде кинофильмым пешыже огешат пале дыр. А Совет жапыште тудым мемнан элыште ончыдымо еҥже лийынат огыл. Икымше йӱкан улмыж дене пырля тудын сюжетшат чоным тарватыше. Москошто 1920-шо ийла тӱҥалтыште перныл коштшо йоча-влакын шайкышт пеш шуко пошен. Фильмыште ик тыгай тӱшкам Жиган (артист Михаил Жаров модеш) вуйлата. 1923 ий мучаште милиций тыгай шайке-влакым поктылаш, кучаш пижеш. Жиганын шайкыжат тыгай поктылмашке логалеш. Шуко рвезым йочапӧртыш илаш колтат. Но йочапӧртыштӧ чыланак илаш огыт кӧнӧ, тушеч шылын куржыт. Теве тӱҥ герой Мустафа Ферт (Йыван Кырла модеш) кандаш гана куржын. Пытартыш гана кучен кондымекат, киношто марла пелештен колта: «Товатат куржам!..» Тыгай йоча-влак дене мом ышташ? Тӧрлатыме пӧртыш, вес семынже изи ийготан йоча-влаклан почмо тюрьмаш гына петыраш кодеш. Но воспитатель Николай Сергеев нуным паша коммуныш чумыраш темла. Йоча-влак эрыкыште илат, кертмышт семын тӱрлӧ пашам шуктен шогат. Шолыштмо дене огыл, шкаланышт кочшаш киндым паша дене ыштен налыт… Сай шонымаш. Но тидыже шонымашыште гына сайын сӱретлалтын. Перныл, шолышт илен коштшо йоча-влакым у семын тӧрлаташ, ой, могай неле лийын! Чыланак иканаште у айдемыш огыт савырне. Тыгак Мустафа Фертат. Но тудын шӱм-чонжо эше йӧршешак локтылалт шуын огыл, сандене перныл коштшо йоча эркын-эркын у илышлан тунемеш. Но тидыже бандым вуйлатыше Жиганлан ок келше, фильм мучаште тудо Мустафам пуштеш. Кунам тудынкапшым дрезинеш пыштен кондат, тидым ме шинчавӱд деч посна ончен огына сеҥе…
Йыван Кырлалан тыгай пӱрымашан рвезым модаш юмыжак йӧнештарен дыр. Вет тудлан йочаж годым шкаланжат, ача-аван шымалыкшым палыде, шуко неле-йӧсым, кочо-шерым, йӱштӧ-шокшым чытен кушкашыже логалын.
Фильмым тӱҥ шотышто Болшевысе паша коммунышто сниматлыме. Икмыняр сценым Сарапул оласе (кызыт Удмуртий Республикыште) ончычсо Благовещенский монастырь кундемыште сниматлыме. 1923 гыч 1941 ий марте тыште лачак перныл коштшо йоча-влаклан паша пӧрт верланен улмаш.
Рвезе-влакын паша коммуныш толмыштым, вуянчыкым тарватымыштым Коломенский села кундемыште войзымо.
Фильмын режиссёржо да южо пашаеҥ шкештат икмыняр тылзе йочам пужен тӧрлатыме пӧртыштӧ иленыт. Тӱҥ рольым модшо-влакым тушеч ойырен налыныт. Сценарийымат ойырен налме артист-влаклан келыштарен возымо улмаш.
Мустафан рольжым, режиссёрын тӱҥалтыш шонымашыж почеш, йӧршеш вес артист модшаш улмаш. Фильмын икымше эпизодшым – перныл коштшо икшыве-влакым авырен кучымым – шаланыше пӧрт йымалне сниматленыт. Кумдан палыме артист Михаил Иванович Жаровын шарнымыж почеш, тӱшка сценым репетироватлыме годым павильонысо печке гычсырве-сорво вургемым шоҥалше, монгол чуриян, чоян ончышо чуяка шинчан, ӱдырамаш теркупшым упшалше, пылышышкыже лавыран лаштык дене пу совлам кылден шындыше пеш оҥай рвезе койылалтен. Тудо тыш-туш ончалын да, «Ку-ку!» манын кычкыралмек, печке комдышым уэш тӱчын, шылын шинчын. Павильонышто улшо-влак чыланат воштыл колтеныт. Ала-кӧжӧ «Да вет тиде Мустафа!» манын кычкыралын. Режиссёрат тиде ой дене тунамак келшен, перныл коштшо йоча-влакын кугуракыштым модшо рольыш Москосо кинотехникумышто тунемше Йыван Кырлам пеҥгыдемден.
Михаил Жаров шарнымаштыже возен: «Йыван Кырла тиде рольышто каласен моштыдымын чапланен. Уремыште тудо тыглай гына коштынат кертын огыл – еҥ-влак йырже тунамак тич чумыргеныт. Концерт-вашлиймаш годым кинотеатрлаш ончышо-влак омсам ирен пурышашла пуреныт – тунар чот илыше Мустафам ужмышт шуын!»
Фильм лекме деч вара режиссёр Николай Экк Йыван Кырлалан лӱмынак концерт программым ямдылен, тушто марий поэт-актёр Мустафан вургемже да гримже дене выступатлен коштын.
Фильмым икымше гана «Межрабпомфильм» киностудийын «Колосс» кинотеатрлан Москосо консерваторий деч лӱмынак айлен налме Кугу залыштыже ончыктеныт.
1932 ийыште «Путёвка в жизнь» фильм Венецийысе I Тӱнямбал кинофестивальыште эн сай режиссёр пашалан призым сеҥен налын. Тылеч вара тиде фильмым 26 эл оксала налын, кӱчык жапыште тӱнямбалсе 107 элыште ончыктеныт. Тыге марий артист Йыван Кырлан лӱмжӧ чынже денак уло тӱня мучко чапланен.
Ойлышна, фильмыште тудо марлат пелештен колта, марла «Ой, луй модеш!» мурымат муралта. Чот чаманен каласаш логалеш, кызыт ме фильмыште тудын йӱкшым огына кол. Поэт-артист1937 ийыште репрессийыш логалын, 1943 ийыште ӱмыржӧ кӱрылтын. Репрессийыш логалмекше, элыштына «Путёвка в жизнь» фильмым ончыкташ чарыме, тусо чыла йӱкым магнит плёнко гыч шӧрымӧ. 1950-ше ийла кыдалне гына, Йыван Кырлан поро лӱмжым пӧртылтымек, йӱкым уэш пыштыме. Йыван Кырланолмеш кызыт фильмыште тунам Москосо аспирантурышто тунемше самырык марий учёный-йылмызе Николай Исанбаевын йӱкшӧ йоҥгалтеш.
Поэзий
Йыван Кырла
Ӱдырлан
Мом ыштем мый
Шергашет ден,
Кидшолетым
Куш чыкем? –
Тый кудалте
Тошто койышым,
Ит когарте
Шӱм-чонем.
Рвезе вуйым
Кӱш нӧлталын,
Оҥым ончык
Кадыртен,
Ошкылам мый
Ончык талын,
Сылнемурым
Муралтен.
Колынат дыр
Кушто илымым?
Мый Москошто
Почаҥам.
Тошто годсо
Кырла дечын
Ятыр ончык
Каенам.
Тошто илыш,
Тошто койыш –
Кодыч коктын
Шӱяшлалт.
Мый верештым
Кинолентыш –
Йырваш шарлыш
Лӱмемат.
Кок ий модым
Мый киношто,
Кок ий годым
Чарныде.
Кӧ чыта гын,
Мыйым ужын,
Ончалде да
Воштылде?..
Ожно лӱдын
Иленам гын
Еҥын игылт
Ойлымыж ден,
Таче лӱмын
Уло йӱкын
Муралтем мый
Йывыртен!
Геннадий Ояр
Мустафа-Кырла
Рельс ӱмбач дрезине талын
Чымыкта, шолткен тава.
Кудалеш, чолган муралын,
Марий рвезе Мустафа.
Сылне муро – сылне курым!
Ӧрмалген онча тӱня
Да йомартле марий мурым
Колыштын, чонжат кана:
«Ой, луй модеш, луй модеш
Кугу чодыра покшелнет.
Ой, мӧр кӱэш, мӧр кӱэш
Ужар олык лапыштет!»
Пуйто рвезе тыгеракын
Пагыт гоч толеш вашкен
Мемнан деке, сото жапыш,
Тошто торым ялт тошкен.
Муро кумылым айдемын
Чоныш илыш шкак пыштен.
Шошо гае йӱкшӧ дене
Муралтале йывыртен.
Кӧлан ыш келше ты муро?
Пытыш рельс… Да мо тугай? –
Сылне сем трук чарныш, кӱрылт,
Рвезе еҥын ӱмыр гай…
Мурызо тӱням кода гын,
Семже – калык ден пырля.
Шошо гае йӱкшӧ дене
Курымеш мура Кырла.
Рельс вач тавымыла талын
Илыш ончык чымыкта.
Муро дене, сомыл дене
Тудым рвезылык мокта!
Лаштыкым Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: «Путёвка в жизнь» кинофильм гыч: Мустафа Ферт – Йыван Кырла.
Фотом соцкыл лаштык гыч налме.
