УВЕР ЙОГЫН

Иван Григорьевич Ивановын (15.05.1935-11.02.2012)«Мутвундынам пойдарена: шуэн вашлиялтше мут-влак» книгаш чумырымо неологизм-влак:

А

АВАВУЙ1) основатель. Марий литературын ававуйжо С. Чавайнын шочмыжлан кодшо ийыште 100 ий темын (М.К.); 2) вожак. Пий оран ававуйжо кенета чарналтыш.

АВАЛТЫК поддержка. Тендан деч мый нимогай авалтыкым вучымаш уке.

АВАЭЛ родная земля. Но мылам кызыт аваэлын куатше нимо деч шерге (В.П.). Тҥ. ачамланде, шочмэл.

АВТОКОРНО автодорога, трасса. Шупашкар ГЭС гоч автокорным ыштыме дене машина коштмык чот кугемын (МК).

АВТООЗА автовладелец. Тидым чыланат ‒ законодателят, страховатлышат, автоозат ‒ чытен кертдымын вученыт (МЭ).

АВЫЛ обычай. Ӱдыр налме авыл. Колышым ужатыме авыл. Профессор Аристэн аспирантуржын шкенжын ик авылже лийын: тудын кажне аспирантше капкультур занятийыш коштшаш ыле (Пӱр.).

АЖИ холодок. Пӧртйымачын ажи пуа.

АЗАПЛЕ беспокойный. Чачавийын оҥжым корыш ты азапле чоншижмаш (К.Г.).

АЗЫК запас. Кочкыш азык. Кочкыш келшыш, мудречын тошто азыкше гыч изиш подыльыч (Онч.).

АЙДАЙӦРАЗЕ равнодушный, безразличный, безответственный (о человеке). Айдайӧразе ‒ чын пашан педазе (В.К.).

АЙДЕМДУКЫМ род человеческий, люди. Ме таче раш каласен огына керт, могай вий тӱнясе илышым виктара, айдемдукымын пӱртӱс шинчымашыже тидлан але ок сите. Илен айдемдукым ош тӱняште, эсогыл кайыкланат кӧранен (В.К.).

АЙДЕМСӰРЕТ облик, внешность. Тыгай айдемсӱрет дене мом ойлышташ, мом туддеч налаш? (Онч.).

АЙДЕМСЫР нечеловеческий. Айдемсыр илышыште илен, тудо айдеме тӱсшымат йомдарен. Айдемсыр вийым пыштен гына, тиде нелылыкым сеҥен лекташ лиеш.

АЙДЕМЫДЫМЫЛЫК бесчеловечность. Йӧра ма уке, кертыт ма огыт, айдемыдымылык кӱчыштым ончыкташак тӱҥалыт (Пӱр.).

АЙДЕМЫЛЫК человечность. Профессорын ужаташ толмыжо мыйым моткоч чот ӧрыктарыш ‒ тиде тудын айдемылыкшым эше ик гана почын ончыктыш (Пӱр.).

АЙДЕМЫШЫВЕ человечество; род людской. Айдемышыве вияҥме корныштыжо у йыжыҥыш пурыш.

АЙЛАШ разбираться в чём-л., соображать, кумекать. Могай кечыште корныш лекшаш, сӱан ыштышаш, тунемаш тӱҥалшаш, мончаш пурымаш, ужалымаш-налмаш, кӱсын налмаш ‒ айлен каласалтын (МК).

АЙНЫК трезвость. Айнык илыш. Айнык йӱла.

АЙНЫМВЕР вытрезвитель. Теве милиций куча да петыра шке айнымверышкыже (Ю.Г.).

АЙО торжество. Тӱвыра пӧртыштӧ эрла айо погынымаш лиеш. Талешке кече ‒ марийын ик эн тӱҥ айо пайремже. 90-ше ийлаште тудым П. Аристэм шарныме айошко ӱжыч (Пӱр.).

АЙОЛЫК торжественность. Пайрем айолыкшо дене огыл, а ала-могай демократ шӱлышыжӧ, порылыкшо дене ӧрыктарыш (Пӱр.).

АКЛЫЗЕ критик; ценитель, оценщик. Повестьын ужашыже-влак савыкталтычат, аклызе-шамыч шылталаш пижыч (Онч.).

АКЛЫК ценность. Арвер аклык материальная ценность. Жап эртыме семын ты пашан аклыкше эше кугемеш.

АКЛЫММУТ отзыв, рецензия. Диссертацийлан аклыммут. Книгалан аклыммут.

АКРЕТГОТ старина. Акретгот жапыште илыш йӧршеш весе лийын.

АКРЕТЛЕ древний, античный. Йыван я имне кӱтӱм поктен конда, я акретле Чоткарым шарныктыше тумым але пӱнчым луктын шогалта (В.А.).

АКРЕТЛЫК древность. Марийын акретлыкшым шарналтыза, вара умыледа.

АКРЕТШАМ миф (лит.), древнее сознание человека.

АКРЕТЪЕҤ первобытный человек. Тиде курыкпомышышто акретъеҥ илен.

АКТӦРЛЫШ расчёт. Актӧрлыш окса дене огыл, а сату дене лиеш.

АКШЫНДЫК ценник, расценка. Сатун акшындыкше раш ок кой.

АКЫЛ разум. Акылетым йомдаренат мо?

АКЫЛАН разумный. Акылан-влак вес планетлаштат лийын кертыт.

АКЫЛАҤДАШ осмыслить. Йомак кугезе-влакын тӱҥ шонымашыштым арален ашна да нуным пойдарен, уэмден акылаҥден пӧлекла (МЭ).

АКЫЛВУНДО интеллект, интеллектуальное богатство. Калык ойпого ‒ марийын шергакан акылвундыжо. Совет кучем тӱвыранам тӱзландараш, акылвундынам иктеш погыстарен, адыраҥден кушташ йӧным пуэн.

АКЫЛЛЫК разумность, осмысленность. Тыйын тынар толашымашыштетше акыллыкше ок кой.

АКЫЛПОГО дарование, умственные способности. Юмын пуымо акылпогет уло гын, мо-гынат лектеш.

АКЫР беспросветность, безнадёжность, катастрофа, безысходность; безысходный. Акырыш логалаш. Пеҥыжалтыш Пепарий: ‒ Ойго, ойго! Акыр толын, кеч пытартыш сӧсна йолым шолтен коч (В.К.). Акыр пычкемыш вуча мемнам. Жапше ыле акыр (А.Б.).

АКЫРСАМАН светопреставление, хаос. Акырсаман толын.

АЛАК клевета, донос. Алакым ойлаш. Алакым возаш. Коҥлайымалне ‒ Марксын книгаже, кормыжышто ‒ алак (В.К.).

АЛАКЧЕ клеветник, кляузник. Аваем ыш ыште мыйым моло деч токмакымак, ындеже алакче йылме ок ыште окмакымак (В.К.).

АЛАЛ 1) милость, благодеяние; милый. Алалым ыште, Юмо. Южын шӱмжӧ кече семын алал тӱслан куана (И.С.); 2) духовная ценность. Самырык-влак алалым ӧрдыжтӧ кычалыт (Г.С.). Ик тукым гыч весыш тыгай алал чарныде кусна (Онч.).

АЛАЛВУНДО духовная ценность; внутренний мир человека.

АЛАЛГАШ заалеть. Чодыравуй алалга. Олма алалгаш тӱҥалын. Тҥ. чевергаш.

АЛАЛГУМЫЛАН милостивый, благосклонный. Алалгумылан родем-шочшем-влак!

АЛАЛГУМЫЛЫН милостиво, благосклонно. Тудо мыйым алалгумылын вашлие.

АЛАЛГЫН алым цветом. Мыйын пагыт ‒ кунам кас рӱмбалге пелйӱд марте алалгын кончен (Ф.И.).

АЛАЛЛАШ прощать (ММ). Алалле мыйым, йоҥылыш лийынам. Йоҥылышыш логалше еҥым алаллыман.

АЛАЛЛЫК благосклонность. Вуйлатышем шке алаллыкшым ончыктыш.

АЛГАШТАРАШ искушать; совращать, соблазнять. (Исусым) тушто нылле кече сотана алгаштараш тӧчен (ЛПУ).

АЛГАШТАРЫШ искушение; соблазн. Алгаштарыш темда. Алгаштарыш деч кораҥаш тӧчыза.

АЛГАШТАРЫШЕ МОДМАШ азартная игра. Сочиште алгаштарыше модмаш чот шарлен (МЭ).

АЛГАШТАШ искушаться; соблазниться.

АЛЕМДАШ покрасить в алый цвет. Ӱжара алемден кавадӱрым (Ф.И.).

АЛМАШ сменный. Эре пазар, эре пазар ‒ ик теҥге оксам веле кодын; эре паша, эре паша ‒ алмаш тувыр-йолашем веле кодын (Муро).

АЛМАШВУЙ заместитель. Министрын алмашвуйжо. Пӧлка вуйлатышын алмашвуйжо.

АЛМАШТАЛТМАШ 1) смена (процесс). Тукым алмашталтмаш. Курым алмашталтмаш; 2) чередование (линг.). Йӱк алмашталтмаш.

АЛМАШ УЖАШ запасная часть, запчасть. Тракторлан алмаш ужаш ок сите.

АЛМАШЪЕҤ дежурный. Классысе алмашъеҥ. Полицийысе алмашъеҥ.

АЛТАҤГЕ величавый; величественный. Алтаҥге Юлэҥер. Алтаҥге программе. Алтаҥге марий чодыра.

АЛТАҤДАШ возвеличивать; восславлять. Шочмэлым алтаҥдаш. Шочмо калыкым тудын кажне эргыже алтаҥден шогышаш.

АЛТАҤДЫМАШ возвеличивание; восславление.

АЛТАҤЫН-КУГЕШНЕН величаво-гордо. Тыштат финн-угор-влак иленыт вет. Теве мо нерген шоненам алтаҥын-кугешнен шогалше Карпат курыкым эртыме годым (Пӱр.).

АЛТЕ великий, исполинский; грандиозный, громадный. Алте сӱретче. Алте шанчызе. Алте чоҥыш. Алте паша. Конаков йолташ пеш алте кышам коден (ЙК).

АЛТЕШТАРАШ возвеличивать. Мутат уке, тыгай еҥ-влакым моктен-чаплештараш, суапландараш, кугештараш, алтештараш кӱлеш.

АЛТЫЛЫК величие, величественность. Саманын алтылыкше ‒ Сеҥымаш.

АЛЧЕ посол. Финляндийыште Российын алчыже. Марий калыкын алчыже-влак Шыде Йыван кугыжа деке миеныт. Кодшо арняште Марий Элыш Финляндийын алчыже толын коштын (Куг.).

АЛЧЫЕҤ дипломат; сотрудник посольства. Вашлиймаште Венгрийын кылгудыжо гыч ик алчыеҥ лийын.

АЛЫКСЫР нечистоплотный (ММ). Алыксыр еҥлан чер вашке пижеш (ММ).

(Умбакыже лиеш.)

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий