✍️ Руслан Бушков,
историй науко кандидат
Китайла гыч – «нӧргӧ лышташ»
Марий такмакысе шомак оҥайын йоҥгалтеш, но чайым, конешне, шокшынек йӱаш сай. Тунам гына шерет темеш… Ик палымем тыге ойла: «Чай ӱдыр тӱрвӧ гай шокшо лийшаш, йӱмет годым тыйынат тӱрветым когартыже…»
Мыскара мыскара дене, а чайым йӱдымӧ еҥ тӱняштыжат уке дыр. Учёный-ботаник-влак чай кушкылым акрет годымак, VI курымышто, Китайын кечывалвел-касвел мландыштыже погаш тӱҥалыныт манын ойлат. «Чай» мут китай йылмыште «ужар, нӧргӧ лышташ» манмым ончыкта.
Китай гыч ты кушкыл эркын-эркын Японийыш, вара Кечывалвел-Эрвел ден Кокла Азийыш, умбакыже Касвел Европо ден Америкыш шарлен. Российыш XVII курымышто толын. Эн эндакше тудым эм семын гына йӱыныт.
Чайын эмлаш полшымыж нерген Юл-Чолман кундемыште лийше Булгарийыште илыше калыкын эмлызыж-влакат паленыт. А Юлысо булгар-влакше чай нерген монгол-влак деч пален налыныт – 1236 ийыште Юл-Чолманысе Булгарийым монгол-татар-влак сеҥен налыныт да Шӧртньӧ Ордашке пуртеныт. Монгол империйын кид йымалныже улшо калык-влак нуным сеҥен налше-влакым монгол племенан ик эн сарзыланыше племенажын лӱмжӧ дене татар маныныт, а чайжым татар-чай манаш тӱҥалыныт.
Монгол озаланымаш Китайыште 1367 ийыште пытен, тунам гына чайым моло эллашке колтылаш тӱҥалыныт. Кокла Азий ден Персийыште торгайыше компаний-влак лектыныт, нуно моло сату дене пырля Кугу порсын корно (Великий шёлковый путь) дене Эрвелысе олалашке чайым конденыт. Тыге чай Озаҥышкат шуын. Ты олам эше Юлысо булгар-влак йӱдвелнысе чекын олаже да торгайыше верже семын негызленыт. Шӧртньӧ Орда шаланымек, ты ола Озаҥ ханствын рӱдышкыжӧ савырнен. Тудо ынде тӱрлӧ кугу кундемла дене торгайыше пеш кугу вер лийын.
Но чай тунам пеш шергын шоген, сандене налшыжат пеш шагал улмаш. Эсогыл верысе поян-влакат тудлан мелын лийын огытыл, утларакше мӱй, шӧр, емыж дене тамлештарыме чайым йӱыныт.
Чай Российышкат толеш
Романовмыт династий гыч икымше кугыжа Михаил Фёдорович монгол мландыш 1615 ийыште лӱмынак экспедицийым колтен. Тушко коштшо-влак 1617 ийыште руш кугыжалан хан деч моло пӧлек-влак дене пырля китай чайымат конденыт. Варажым Москошто Китай гыч сатум вигак ты эл гыч шкеак наледаш тӱҥалыныт. Тӱҥ шотышто шергакан янлык коваште дене тӱленыт. Но чай тугак эм шотеш гына кучылталтын.
1637 ийыште Голландийысе Ост-Индский компаний Китай гыч Европыш чайым кӱрылтде шупшыкташ тӱҥалын. Россий мучко чайым Пётр I кугыжа шыҥдарен. Пеш шергакан улмыжлан кӧра тудым эн поян-влак гына налын кертыныт. XVIII–XIX курымла коклаште гына моло калыкат, но садак поян еҥ-влак, чайым йӱын кертыныт. Ты шотышто эн ончычак купеч-влакым палемдыман.
XVIII курым кыдалнырак Россий ден Китай коклаште торгайымаш нине кок эл кокласе чек воктене почылтын. Аргунь ден Кяхта эҥер серлаште кок верым ыштеныт. Тӱҥ шотышто Сибирьысе купеч-влак Сибирь ден Уралыш китай чайым наҥгаеныт. Сибирьысе тӱп калык-влак коклаш «кермычан» (прессоватлыме) ужар чайым шареныт. Руш-влаклан китаец-шамыч «кермычан» шулдакан шем чайым шонен луктыныт. Сибирьысе купеч-влак Озаҥысе ярмиҥгашкат корным такыртеныт.
1762 ийыште Россий троныш Екатерина II кугыжа шинчын. Эл дене лишкырак палыме лияш Юл мучко ужын кошташ лектын. 1767 ий май мучаште Озаҥыште лийын, тыште тудо олан да губернийын лӱман еҥышт дене пырля чайым йӱын. Губернаторын ола воктенысе пӧртыштыжӧ губернийыште илыше калык-влакын еҥыштым шке вургемыштым ончыкташ погеныт, нуныланат чайым йӱктеныт. Шукынжо тымарте чай нерген паленат, колынат огытыл. Нунын коклаште марий-влакат лийыныт.
Екатерина II Российыште чай йӱмӧ йӱлам шыҥдараш шуко ыштен. Эн ончычак Пекиныш кугыжаныш казнаш парышым кондыдымо караван-влакым колтымым чарнен, Китай дене торгайыме пашам тӱрыснек частный кидыш пуэн. Тӱҥ торгайыме вер Кяхтыште лийын. Тушто Озаҥ гычат купеч компаний торгаен. Татар купеч-влак кермычан шем чайым башкир ден татар-влаклан кондеденыт. Озаҥ татар-влакше тиде чайым «такта чай» маныныт, марла каласаш гын, «оҥа чай» лиеш. Кугурак тукым шарна чай: ожнырак марий яллаштат тыгай «оҥа чайым» йӱыныт.
«Оҥа чай» манашыже эрвелмарий-влак тӱҥалыныт. Тыгай чайым нуно Пӱрӧ оласе пазарыште налыныт. Ты пазарже Мензелинскыш, Макарьевысе чайлык кугу ярмиҥгаш, наҥгайыше кугорнышто верланен улмаш.
Екатерина II годым Китай гыч Рӱдӧ Российыш да Эрвел Европыш Кугу чай корно тӱрыс ышталт шуын. А XIX курым тӱҥалтыште Российыште чайым Касвел Европо деч шагал огыл йӱаш тӱналыныт. Озаҥ ондак Макарьевысе, варажым Угарманысе ярмиҥгаш чайым наҥгайыме сомылышто кӱлешан верыш савырнен. Озаҥ шкежат Рӱдӧ Российыште кермычан шем чайым йӱшӧ эн тӱҥ ола лийын. Тышеч Юл кундемысе тӱрлӧ калык-влакат чай йӱмӧ йӱлашке ушненыт.
Самбар воктене
XIX курымын пелыжлан руш ден татар коклаште чайым шукын йӱаш тӱҥалыныт. Самбар воктене шинчылтмаш йӱлашке пурен. Тиде йӱла эрвелмарий коклашкат шыҥен. Но олыкмарий ден курыкмарий коклаште чай йӱмаш чотшак шарлен огыл. Фабрикыште ыштыме чай ате, той самбар шерге улмаш. Нуно утларакше пу да шун атым кучылтыныт. Сандене Озаҥ университетын профессоржо Иван Смирновын 1889 ийыште лукмо «Черемисы: историко-этнографический очерк» да икымше марий этнограф Тимофей Семёновын 1893 ийыште Москошто лукмо «Черемисы. Этнографический очерк» книгаштышт марий-влакын чай йӱмышт нерген йӧршеш ок ойлалт.
Фабрикыште ыштыме сурт кӧргӧ ате, тыгак чай ате-влак, марий калыкыште кумданракше XIX–XX курымла ушнымаште лектыт. Нуныштат уланрак ешыште, отставкысе салтак-влакын суртыштышт лийыныт, тыгак марий интеллигент-влакын ешышт пайдаланен. Самбар воктен чайым еш дене йӱын шинчымаш шкешотан цивилизованность да престиж манме семын шотлалтын. Чайжым налаш тыршеныт шулдаканракым, эн ончычак шем кермыч чайым да плиткан шем чайым («оҥа чайым»). Плиткан чайым Российыште эн ончыч XIX курым мучаште Шем теҥыз воктенысе Батуми ола лишне лышташан чай плантацийым ыштымеке лукташ тӱҥалыныт.
У курымышто
СССР лиймек, совет правительстве элыште шкенан чай промышленностьым вияҥдаш пижын. 1924 ийыште лӱмынак «Чай-Грузий» трест ышталтын. Совет Грузийын Шем теҥыз серыштыже лышташан чайым ончен куштымо кугу плантаций-влак шарленыт, сырьём чай семын ужалаш ямдылаш ятыр фабрик чоҥалтын.
1930-шо ийлаште чайым ончен куштымо да ямдылыме паша Азербайджан ССР-ыш да РСФСР-ысе Краснодар крайын кечывалвелышкыжат вончен. Тыштат чай фабрик-влак чоҥалтыныт. 1991 ийыште СССР шаланымек, Грузийыште чайым лукмо паша йӧршеш петырнен.
Кызыт чайым тӱнямбалсе вич континентын витле наре элыштыже ончен куштат. Но тӱҥ кундемже акрет годсылак Азий кодеш. Индий, цейлон да китай чайым тугак тӱня мучко йодыт. Российыштат чайым ончен куштат – Краснодар крайыште изирак плантаций-влак улыт.
Кызытсе Российыште, тыгак Марий Элыштат, чайым кеч-могай кочкыш кевытыште, ужалыме верыште налаш лиеш. Тушто чай шӧрлыкым ончалат гын, могай гына лӱман уке! Акыштат икгай огытыл, но тӱҥ шотышто утыждене чот шерге огытыл. Еҥ-влак утларакше шем байховый, шӱраш гай, чайым налыт. Ужар чайым йӧратыше-влакат улыт. Марий-влак адакшым чайым тӱрлӧ лышташ, кушкыл дене тамлештараш йӧратат. Тыгай чай, акрет годсо семынак, эм шотешат кучылталтеш. Республикыштына йыван-чай ден аҥысыр лышташан вуйдеҥгем (кипрейым) поген ужалат.
Пеҥгыдын каласен кертына: айдеме ила гын, чай эртак илаш тӱҥалеш.
Снимкыште:Руслан Бушков: чай – тиде сай!
📸 Фотом Руслан Бушковын архивше гыч налме.
✍️ Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен.




