Паша верыштына водительлан ыштыше пӧръеҥ, вес олаш илаш куснат, мемнан дене чеверласаш пурыш. Чыла сайым тыланымек, мыскара йӧре манына:
– Толде ит шого, тунам вара поҥгым погаш каена.
– О уке, чодыраште – маска! – воштылеш.
Чынак, тений маска чотак шукемын, тидым кундемыштына илыше-влакат пеҥгыдемдат. Теве Медведево район Якимово ялыште пареҥге пасушто кудалыштше маскам сниматленыт, кадрым интернетыш вераҥденыт. Ужында, очыни. Маска-шамыч марий чодыраште ончычат иленыт, коклан-коклан еҥ-влакым лӱдыктылыныт, но тенийже поснак осалланат. Чодыра озалан шотлалтше янлыкым Рутка, Кресола, Кельмак ялла воктене ужмым ойлат, ола воктене сад-пакчам кучышо-влакат, маскажымак вашлийын огытыл гынат, кышажым да осал пашажым шекланеныт.
Маска – шыде янлык, тудо, мутлан, сурт-оралте коклаш логалеш гын, чыла кышкылт-шалатыл, пургед пытарен кертеш. Эсогыл айдеме ӱмбак кержалтеш. Юмылан тау, мемнан республикыште тыгай шучко факт шоктен огыл, а теве рӱдӧ телевиденийын пытартыш кечыласе уверже почеш, тений кеҥежым гына элыштына кӱрен маска 20 еҥ ӱмбаке кержалтын. «Тореш чапа» поснак Красноярск, Хабаровск, Иркутск кундемлаште, Якутийыште шукемын.
Марий Элыште маска чот могайрак? Республикын Пӱртӱс поянлык, экологий да йырвелым аралыме шотышто министерствыжын 2025 ийлан Марий Элыште экологий ситуаций нерген докладыштыже тыгай цифрым ончыктат: 2021 ий – 918, 2022 год – 969, 2023 ий – 991, 2024 ий – 981; 2025 ий – 955 маска. Тыгеракын, эн шуко маска 2023 ийыште лийын.
Ынде айста вес йодышым рашемдена. Маска чот шукеммын амалже могай? Молан поснак тений илемла деке лишемаш тӱҥалын? «Кугу Какшан» кугыжаныш пӱртӱс заповедникын кугурак научный пашаеҥже, ятыр публикацийын авторжо Геннадий Богданов тыге умылтара:
– Ик амалже – сонарзе-влак маскам лӱяш коштмым чарненыт. Маскан коваштыже кӧлан кӱлеш? Кӱвар ӱмбак шарен пыштыме але пырдыжыш сакалтыме койыш пытен. Тӱрлӧ черым шара манын, маска шылжымат кочмым чарненыт.
Якимово ялысе олмапу коклаште озаланен коштшо маска шотышто Геннадий Алексеевич «Тений олма шуко. Сад товариществылаште кудалтен кодымо участкылаште шочшо олма – айдемылан веле огыл, ир янлыкланат тамле кочкыш» манын ойлыш.
Весымат каласыш: сонар пашам виктарыше озанлыкыште лӱмын келыштарыме плошадкыла улыт, еҥ-шамыч чодырасе янлык-влаклан лӱмын киндым, кампеткым, моло кочкышым сий семын пыштен кодат. Але пӱртӱсыштӧ каныше-влак кодшо кочкышыштым пеленышт налын кайымышт олмеш пыштен кодат. Тыге маска айдемын пушыжлан (ӱпшыжлан) тунемеш, палаш тӱҥалеш да, еҥ-влакын кодымо гай кочкышым кычалын, яллашке толаш тӱҥалеш.
«Кажне маскан шкенжын ойырен налме кумдыкшо уло, тудо тушко вес «йолташым» ок пурто. Но янлык-влак шукемыт, вер шыгыремеш, да маска-шамыч илемлашке лектыт», – эше ик амалым умылтара Геннадий Богданов.
Маска айдемын сурт-печыж дек ик гана веле огыл толмым пален налмек, районласе инспектор-влак тудым эскерат да тӱҥ шотышто лӱдыктен колтат. Такшым, ойлат чодыра специалист-влак, маска ик верыш кокымшо гана ок пӧртыл, но тений Марий Элын пӱртӱсым аралыме министерствын увертарымыж почеш, Марий Турек районысо ик еҥын мӱкш отарышкыже икмыняр ганак пурен лектын.
Йодыш тачысе кечылан, чынжымак, воштылчык огыл. Россий вице-премьер Дмитрий Патрушев ты арнян лӱмын совещанийым эртарен, тудо палемден: пытартыш 30 ий жапыште элна мучко маскан чотшо 2 пачаш утла шукемын, 300 тӱжем утла особь шотлалтеш. Совещанийыште кӱрен маскам лимитированный манме вид гыч кораҥдыме йодышым каҥашеныт, вице-премьер ир янлыкын чотшым шотыш кондышаш регион-влакым ойыраш кӱштымашым пуэн, тылеч вара уто маскам шагалемдаш окса ойыралтеш.
Маска-шамыч телылан малаш возаш ямдылалтыт, сандене коям погат: емыж-саскам, поҥгым, тумлегым кычалыт, кечеш икмыняр килограмм дене кочкыт. Эн чот куштылго йӧн– контейнерлаште, шӱкшак оралаште еҥ-влакын луктын кышкыме кочкышышт. Сандене специалист-влак амал деч посна чодыраш коштман огыл манын ойлат, а тарванендак гын, тыгай ой-каҥашым темлат.
– Чодырашке шкетын огыл, а тӱшкан кайыман.
– Йӱкым лукса: мутланыза, кычкыркалыза, шӱшкыза, кӱртньӧ арверда уло гын, кырыза.
– Пич чодыраш пураш ида тырше, чара верыштырак коштса.
– Пийым налыда гын, пеленда коштшо, ӧрдыжтырак маскам вашлиеш гын, янлык почешыже айдеме деке лишемын кертеш.
– Маскам вашлийында гын, куржман огыл, уке гын тудо ӱмбакыда кержалтын кертеш.
Лидия СЕМЕНОВА
