Геннадий Сабанцев
Ох вет тиде Йоргий изайым!..
Мый Советский кундемысе Михайловка ялыште илыше тошто палымем Георгий Иванович Мичеев нерген ойлем. Шонен пыштымыжым шукташ пӱй пурынак пижеш, моло-влакымат кожгата, тарата. Тиде ганат тыгак лие. Мылам йыҥгыртыш да ойла:
– Шуматкечын Кундыш Кугыза дек каена. Пырля мие, оҥай материал лектеш…
– Мо, икана миеннас, газетышкат возенна, – манам.
– Тиде гана Моско гыч уна ӱдырамаш толеш. Тудо вашке индешле ийым тема. Кочажым мемнан Изи Оваснур шӱгарлаш тойымо. Индешле ийлан икымше гана толеш, кочажлан вуйым савынеже…
Тыге ик шуматкечын Советский посёлкыш кудальым. Да тиде кече чоныштем пале кышам кодыш…
Экотоштер – сылне вер
Моско уна, Тамара Васильевна Кудасова, кок уныкаж дене Галина Евгеньевна ден Юлий Леонидович Селёдкинмыт деран шогалын улмаш. (Нуно мӱндыр родо улыт, вашкылым кучат). Оваснурыш пырля каяш суртышт ончык изирак тӱшка дене толна. Галина Евгеньевна мемнам капка ончык мелна кышыл дене налаш лекте. А Селёдкинмытын сурт-печышт чылт йомакысе гай! «Марий Эл» газет тудын нерген возен маньыч, но мый шке шижмашем дене палдарынемак. Капка ончылнак имне ден шордо (скульптур-влак) кугешнен шогылтыт, мераҥ, ик лукыш верланен, йыштырак эскера, йӱксӧ-шамыч моторланат, пеледыш алан сылнын пеледалтын. Галина Евгеньевна уна-влаклан вигак палдарыш: «Те кызыт мемнан ешын экотоштерышкыже логалын улыда…» (Экотоштер – пӱртӱсыштӧ посна верыште почмо тоштер; тушто посна еҥ-влакын погымо экспозиций аралалтеш, ончыкталтеш.– Г.С.).
Галина Евгеньевнан тыгай тоштерым почаш шонымашыже шукертак лийын, но сулен налме канышыш лекмекыже веле пелашыж дене пырля вораҥдараш пижыныт. Уремысе кумдыкым, кудывечысе сӱретым ончалат да шоналтет: теве айдемын моторлыкым йӧратымыже, тудым аклымыже мом ыштен кертыт! Кажне пеледышыш, вондыш, пушеҥгыш, изи янлык да кайык-влак фигуркыш шыма кид логалын, нунылан олмым палемден, йытыран вераҥден. Ончалше еҥын кумылжат волгалткая, озаштын тыршымыштлан куаным да кугешнымашым луктеш.
– Кажне фигуркым, южо пушеҥгым, эсогыл кӱ-влакым мый ӧрдыж кундемлаште лиймем годым наледен конденам. Теве «имне» йол йымалне кӱ-влак кият. Нуным Карелий гыч, Шем, Балтик, Лаптевмыт теҥыз серла гыч кондымо, – кӱчыкын умылтара поро озавате, тудак экотоштерын гидше. – Сад-пакчаштына кушшо кажне вондын, пушеҥгын шке историйже уло. Теве тиде каштаным пырля тунемме йолташ ӱдырем пӧлеклен, сакурым Мӱндыр Эрвел гыч ӱдырем ден веҥым конденыт, весыже эргынан пӧлекше. Тыгак кажне олмапунан (лу утла) тыгаяк «илыш корныжо» уло.
А сурт кӧргыштышт тӱрлӧ тошто да у арвер-ӱзгар-влак аралалтыт. Нунын нергенат Галина Евгеньевна кумыл нӧлтын каласкалыш. Селёдкинмытын экотоштерышт нерген лудшына-влаклан таче тыге ӱмбач гына палдараш перна. Тудлан, мутат уке, кугу очеркым пӧлеклыман. Оза вате-марий тышке лым лийдыме чоныштым, тӱҥ паша деч ӧрдыжысӧ жапыштым, ача-ава пуымо чытамсыр кумылыштым пыштеныт. Селёдкинмытын экотоштерышт Российысе частный да калык тоштер-влак ассоциацийыште шога. Тудо шочмо-кушмо вершӧрым тунемме-шымлыме, историй да тӱвыра дене кылдалтше пашалан, самырык тукымым тышке ушымылан кугу полышым пуэн кертеш. Тау тыланда, пагалыме Галина Евгеньевна ден Юлий Леонидович!
Тукым вӱр шупшеш
Умбакыже корнына Оваснур вершӧрыш шуйналте. Тудо Роҥго гыч Солнечный посёлко велыш кайымаште шарлен возын. Тышеч Изи Кундыш эҥер йоген кая, чодыра гӱжлен шога. Легенде почеш, тиде кундемым лачак Кундыш Кугыза арален-серлаген шога.
– Йӱдым да эрвелеш йӱр пеш талын йӱрӧ, а кызыт теве кече шыратен онча, – йывыртен Георгий Иванович. – Тиде Кундыш Кугыза мыланна толаш корно пиалым ыштен.
Тудын каласкалымыжат ты кундем нерген шуко палдарыш. Колымшо курымын 60-шо ийлаж марте тыште ятыр ял лийын. Оваснур гына кумыт улмаш. Ынде нунын олмыштым пич чодыра леведын.
– Тыште ожно кугу лесхоз пашам ыштен, – ынде мемнан гидна Йоргий изай лие. – Верысе калык чодырам ямдылен, шоло дене тышеч Юл эҥерыш волтен. Кундыш эҥер сер мучко вич вере лесхозын пристаньже улмаш. Шолым пидме деч ончыч пырням тушко артана дене орален оптеныт.
Оваснур лесхозын пашаже поснак чот Кугу Отечественный сар жапыште да варажым кӱлешан лийын. Тысе пушеҥге пырня гыч винтовко ден ППШ автоматлан прикладым, ечым, ечытоям, пугольмым, орвам, мочылам, рогозам, нийым ыштеныт, тегытым да шуко-шуко молымат ямдыленыт.
Ожно тышеч Чарла гыч Моркышко корно шуйналтын, кызытсе Озаҥ велыш корнет лийын огыл. Республикнан йӱдвел-эрвел районлаж гыч пӧръеҥ-влак кугу сарыш кайымышт годым Сурокыш погынаш лачак тышеч йолын эртеныт. Шуко нелым-йӧсым чытыше-влак нерген шарнымашымат, тыгак ятыр сай татымат арала Оваснур кундем.
– Изи Оваснур деч иктаж кок меҥге ӧрдыжтӧ колхозын кугу мӱкшотарже лийын, – манеш Георгий Иванович. – Йоргий кугызай, артист Георгий Максимович Пушкин, мылам ойлен: тушто марий артист-влак пӱртӱсыштак Сергей Чавайнын «Мӱкшотар» пьесыжым икана модын ончыктеныт…
А кугу ийготан Моско уна, Тамара Васильевна Кудасова, таче тыште икымше гана.
– Тымарте толаш эре жапым муын омыл, – ойла тудо. – Уныка-влакемат конденам, тек нунат кугезе тукым вож нерген пален шогат. Кочам Оваснурышто 1908 ий гыч 1916 ий марте ешыж дене илен, верысе черке-приход школышто туныктен. Черланен да ӱмыржӧ кӱрылтын, Изи Оваснур шӱгарлаште курымаш омо дене мала. Тидлан ынде шӱдӧ лу ий эртен, но мемнан тукым тудым шарна. Мыланемат таче ты вершӧр пеш шергын чучеш. Тукымна лӱм дене тудлан вуйнам савена…
Теве тыгай вашлиймаш лие ик шуматкечын Советский кундемыште. Ты кечын рӱдыжӧ, конешне, тиде ыле: Тамара Васильевна ден уныкаже-влак, кужу корным ончыде, поро чонышт дене шке тукым вожыштым кычал толыныт. Тукым вожым кычалаш шонышо калыкна умбакыжат илышым шуен, кӧргӧ вийым пӱртӱс вий деч налыншогыжо.
Снимкыште: Тамара Васильевна Кудасова ден уныкаже-влак кугезе вожыштым кычал толыныт.
Геннадий Сабанцевын фотожо.
