Надежда Алатайкина
«…Никон Васильевич Игнатьев – марий калыкын ик кугу, лӱмлӧ да йӧратыме эргыже. Тудын лӱмжым эртыше жапат, кугу мардеж семын рӱжге ончыко кайыше пагытат мемнан деч кораҥден огыт керт. Мом серымыже, шочмо Салымсолажын лаштыра тумыж нерген муро гаяк, мыланна курымеш кодеш…»
Марий АССР-ын калык поэтше Геннадий Матюковский.
Марий калыкын лӱмлӧ писатель-классикше Никон Васильевич Игнатьев Курыкмарий кундемысе Салымсола ялыште йорло кресаньык ешеш 1895 ий 1 апрельыште шочын. Никонын ача-аваже пеш незерын иленыт. Тудын деч посна ешыште эше кум йоча лийын: Ондри изаже, Тарас шольыжо да Ульяна шӱжарже. Тунемаш каяш жап шумеке, Никон Картук селасе черке-приход школыш кошташ тӱҥалеш, а вара туныктышыжын полшымыж дене Михайло-Архангельский монастырь пеленысе кок классан школышто шинчымашым пога. Тулык да незер икшыве-влакым монастырь пукшен, чияш вургемым да илаш верымат пуэн. Но 1911 ий шошым Никон тушеч лектын каен. Чодыра пашаште, баржыште, шоло волтымаште ыштен. Ондак Озаҥыште, Угарманыште, Самарыште, Закавказьеште илен коштын, варарак Чарлаш толын.
1915 ийын Никон Игнатьев империалистический сарыш верештын. 1918 ийыште граждан сарыште, Царицын фронтышто, ошо-влак ваштареш кредалын.
1919 ий шошым Озаҥыште «Незерӹн шамакшы» икымше курыкмарий газетын редакторжо лиеш. Ик ий гыч газетлан «Тӧр» лӱмым пуат да редакцийым Козьмодемьянскыш кусарат. Никон Игнатьев нине газет-влак деч посна «Красный труд», «Кыралшы» газетлам редактироватлен, «Марийская деревня» газет редакцийыште пашам ыштен. Редактор паша деч посна тудо газетыш статьям, ойлымашым, очеркым, койдарчык лудышым, фельетоным серен шоген. Рушлагыч марлашке брошюр ден лозунглам кусаркален.
Писательын «Вурс мардеж», «Савик», «Туан сӓндӓлӹк» романлаже, «Комсомол ӹдӹр» ден «Тошты кола» повестьлаже, почеламут ден поэмылаже, пьесе-влакше шочмо литературнам пойдарат.
1927 ийын тудо Йошкар-Олаште лекше «Марийская деревня» газет редакцийыште ответственный секретарь лиеш. Тиде ийынак Никон Игнатьев Арде села гыч руш ӱдыр Евдокия Колесникова дене палыме лиеш. Евдокия, Арде школым тунем пытарымекше, Козьмодемьянск олаште пашам ыштен. Тиде ийынак Никон Васильевич ден Евдокия Ивановна мужыраҥыт да Краснококшайскыште илаш тӱҥалыт. Тыштак Юрий эргышт шочеш. Кум ий гыч Игнатьев еш Козьмодемьянскыш илаш вонча. 1930 ийыште Геннадий эргышт шочеш. Козьмодемьянск олаште Игнатьев ешлан Пугачёв курык, Шмидт да Чкалов уремлаште пачерым айлен илашыже логалын. Никон Васильевич редакцийыште ыштен, Евдокия Ивановна йочасадыште повар лийын…
Кызыт Ардыште Евдокия Ивановна Колесникован родо-тукымжо ила мо? Школ уремыште илыше Николай шольыжын Юрий эргыже шке жапыштыже Килемар районышто линейо-технический цехын Арде участкыштыже электромонтёрлан ыштен, кызыт пенсийыште. Евдокия кокаж нерген тыге шарналта: «Колесникова Евдокия Ивановна 1906 ийыште шочын (тылзыжым да кечыжым ом пале). Тудын ачажын, Иван Григорьевичын, Тумерышке (Дубовыйыш) кайымаште, чодыра коклаште, кугу олма садше лийын маныт. Иван Григорьевич шуко жапшым тыште эртарен. 73 ийым илен (1881–1954). Аваже, Евгения Константиновна, 84 ий илен (1888–1971). Колесников ешыште шуко йоча шочын, икмынярже изинекак колен. Кушкын шушо гыч эн кугужо – Евдокия, вара – Клавдия, Николай, Василий.
Евдокия Ивановна кугурак капан, изиш кудыргалше ӱпан, волгыдо шинчаончалтышан лийын. Писын кутыралтен колтен, тыглайын чиен. Ӱмыржӧ кужу лийын, 77 ийым илен…»
1937 ийыште Никон Васильевичым нимогай амал деч посна арестоватленыт да лу ийлан ӧрдыж велыш колтеныт. Пелашыжлан пашам ышташ, индеш да шым ияш эрге-влакым ончен кушташ да туныктен лукташ неле лийын. Лишыл еҥыштын ойлымышт почеш, йоча-влаклан ончыкыжым неле ынже лий манын, Евдокия Ивановна ӱдыр фамилийжым, Колесниковам, коден, эргыж-влакын ачалӱмыштлан кокымшо марийжын, Николай Петрович Колесниковын, лӱмжым серыктен. Илен-толын, Украинысе Радомышль олашке илаш куснен да пытартыш кечыжымат туштак вашлийын. Тӱҥалтыште посна пӧртыштӧ илен, вара Марий писатель организацийын полшымыж дене йӧнан пачерым пуэныт. Евдокия Ивановна кок-кум ийлан ик гана шочмо верышкыже толеден, Йошкар-Олаште Клавдия шӱжаржын Игорь эргыж деран шогалын, Тумерыште уна лиеден. Пытартыш гана 1978 ийыште толын. Тылеч вара тазалыкше начарештын да толын огыл.
Евдокия Ивановна кок эргыжымат туныктен луктын. Нуно Совет Армийын офицерышт лийыныт. Юрий Рига олаште военный училищым тунем пытарен да Баку ола лишне Нагорный станцийыште служитлен. Демобилизоватлалтмек, Радомышль олаште ешыж дене вес пачерыште илен. А Геннадийже Таллиннысе сарзе училищым пытарен, Казахстанысе Актюбинск олаште облвоенкоматыште военком лийын. Юрий, майор званиян, 1989 ий 25 февральыште колен. Радомышльыште тойымо. Геннадийже полковник марте шуын, 1994 ий 9 апрельыште колен. Антонида пелашыже Ардыште илыше родо-тукымжылан «дачыште кенета шӱм ишалтмылан кӧра камвозын да колен; Актюбинскысе шӱгарлаш тойымо» манын увертарен.
Юрийын пелашыже Галина Фёдоровна лийын, кум эргышт шочын: Фёдор, Игорь, Олег. А Геннадий ден Антонида Николаевна кок эргым ончен куштеныт: Валерий ден Юрийым. Тыге лектеш: Никон Васильевич ден Евдокия Ивановнан тукымышт эрге-влаклан поян улмаш. Никон Васильевич деч шочшо эрге-влак военный лийыныт, удан огыл иленыт. Ваш-ваш серен шогеныт, унала коштыныт. Йошкар-Олаштат лиеденыт. Геннадий тышке Нина шӱжаржылан икана (1990 ий 15 ноябрьыште) тыге серен колтен: «Спасибо, Нина, за твою открытку. Прочитал – и как-то очень близко увидел вас всех, какие-то грустные мысли по родным местам нахлынули… Видимо, в 1991 году нужно повидаться снова всем, ато как знать, время-то идёт, а мы стареем…»
«Геннадий изам марий кундемыш чӱчкыдынак толеден, – шарналтен Юрий Николаевич Колесников. – Козьмодемьянск ола мучко кошташ йӧратен, толмыж еда военкоматыш пурен лектын. Ардышке толмекыже, Йӱксӓрышке каракам кучаш коштынна. Валерий эргыж дене иквереш модын куржталынна. Пытартыш гана 1986 ийыште лийын. Ынде тудо шкежат тиде илыш гыч каен колтен. Геннадий Юрий изажын лӱмжым кокымшо эргыжлан пуэн. Тудын Павел эргыже (1986 ийыште шочын) 2025 ийын Анна Александровна пелашыж дене Краснодар гыч Салымсолашке «Игнатьев лудмаш» научно-практический конференцийыш толын коштын. Тунам Павел Юрьевич шке тукымжо нерген каласкален.
Юра изамжым (Евдокиян эргыжым) изиш веле шарнем. Евдокия кокам, Ардыште ковам илыме годым, йочаж-влак дене уналыкеш толеден, мемнан деке костенеч денат пурен, чылаланна пӧлекым кучыктен. Пеш поро, тыглай лийын, кутырымыж годым украин йылме гыч шомак-влакым кучылтын. Вара ковамжат Йошкар-Ола лишне улшо Аксарка ялыште илыше Нина уныкаж деке йочам ончаш каен. Мыят Нина акам дене изиэм годым лиеденам. Ик теҥгеаш кӱртньӧ оксам кучыктымыжым нигунамат ом мондо. Ковам тыштак колен, тояш Ардышке конденыт…»
Евдокия Ивановнан Клавдия шӱжарже сар жапыште, 1944 ий 19 январьыште, Козьмодемьянск больницыш наҥгайыме годым аппендицит дене колен. Игорь ден Анатолий эргыже-влак да Нина ӱдыржӧ тулыкеш кодыныт.
Николай шольыжо 1941 ийыште Усола школышто немыч йылмым туныктен. Кугу Отечественный сарыште тушман ваштареш кредалын. Потсдамысе конференций эртыме годым зданийым оролышо-влак дене пырля постышто шоген. «За взятие Кёнигсберга», «За победу над Германией в Великой Оечественной войне 1941–1945 годов», «За долголетний и добросовестный труд» медаль-влак да I степенян Отечественный сар орден дене палемдалтын. 1949 ий гыч Арде школышто уэш немыч йылмым туныктен. 1960 ийыште йот йылме институтым тунем пытарен. Пенсийыш лекмешкыже эре тиде пашамак шуктен. 1986 ийыште шӱмжӧ кырымым чарнен.
Евдокия Ивановна Колесникова 1983 ий 4 августышто колен. Тудым Радомышль оласе шӱгарлаш тойымо. Икымше пелашыже, курыкмарий писатель-классик Никон Васильевич Игнатьев, 1941 ий 4 мартыште (южо вере 6 мартыште маныт) илыш дене чеверласен. Еврей автоном областьысе Биробиджан лагерьыште колен. Кок лишыл еҥын курымаш кийыме верышт икте-весышт деч мӱндырнӧ улыт гынат, чонышт, очыни, Курыкмарий кундемышкат, Кожласир мландышкат чоҥештен толыт…
Мыскара ойлымаш
Радио воштылтарыш
Никон Игнатьев
Радио манмым шукынжо колыныт. Ужашыже веле ужын огытыл. Радио гын пеш йӧнан. Шомак толшашын, коҥгамбак радиоаппаратым шындымеке, йӱдвошт Москва гыч мурымым, кутырымым колышт кияш лиеш. Йолетым веле туврашыш нӧлтал воч.
Цикмӓ оласе коно (кантонный отдел народного образования. – Ред.) яллашке радиопередвижкым колтыш. Кеҥежым, рушарня кечын, ик ял гыч селашке миен нальыч.
Кондышо-влак кече мучко меҥге вуеш воштырлам кылдыштыч. Яшлык-влакым мешакла гыч луктедышт.
– Мом вара ыштеда? – марий-влак йодытат, ола гыч толшо-влакше:
– Нимат уке, – маныт.
– Тидыже вара мо тугай?
– Модыш телефон.
Радиопередвижкым кондышо-влак, марий-влакым ӧрыктарена манын, нунылан лӱмынак радио нергеште нимомат ышт каласе. Москва гыч йӱкым ик аппарат дене колышташ лиеш манын, ончычак шижтараш гын, ӧрыктарышыже ок лий. Ончылгоч ойлымеке, иктаж-можо пудырген кайыш гын, нимат ок шокто лиеш, шкендым веле намысыш пуртет. Сандене нимат ышт ойло.
Шке семынышт:
– Варажым шкеак колыт, – малдальыч.
Меҥгым ял покшелан йӧнештарен шогалтышт. Меҥге вуй гыч воштырым Прокопын садвечысе пӱнчӧ вуйыш шупшын шындышт. Громкоговоритель манме пучшым садвечысе олмапуэш сакеныт.
Ял марий-влак ончыштыч-ончыштыч да пӧртышт еда шаланышт. Но громкоговоритель пучым шындымым шукынжо ужын огытыл. Эрдене шож тӱредаш каяш кӱлешат, марий-влак эррак малаш возыныт.
Индеш шагат гутлаште гормокговорителет йӱкланаш тӱҥале. Шыжгата, умылаш лийдыме йӱк мӱндыркӧ шокта. Радиом кондышо-влакет, йӱк рашкыде лийже манын, аппаратым мучаш марте тӧрлен огытыл, варалан коденыт. Кастене уэш толаш лийыныт, да мален колтеныт, кынелташ шӱдашыже монденыт.
Громкоговоритель шоктымо шыжгата йӱкетым эн ончыч Степан Хӧдӧр колын. Тудо вӱтамбалне мала улмаш. Колыштеш-колыштеш – мо йӱк вара? Айдеме йӱкла ок чуч. Ушкал тыге ок ломыж. Йӱд жап. Пелйӱдат шуэш, векат… Лачак каналтыме жап. Хӧдӧрын вуй коваштыжат копыж веле тарвана. Да тудо тӱжвак куржын лектеш.
– А-а-а! – лӱдын кычкырал колта.
Пӧртышкыжӧ пураш лӱдеш. Уремыш куржын лектеш. «Пошкудо дек каем», – шоналта.
Пошкудо Кузьман Петрым рӱзен кынелта. Тудыжо:
– Мо вара? – манеш.
– Ия толын ала-мо..
– Ит орадылане!
– Шке колышт теве, – Степан Хӧдӧр чытыра веле.
Кузьман Петр пӧртӧнчылнӧ мала улмаш.
– Лачакыс… – колышто-колыштат, Петр мане. – Мый лӱдам…
– Мыят…
– Кушко каена?
– Кӱшыл мучаш уремыш.
Уремыш куржын лектыт, а тушто куржталше марий ден вате-влакым ужыт. Иквереш погынен шогалыт.
– Тыште ондакат ия лектеден… – маныт.
– А мый арня ончыч почан шӱдырым ужынам…
Ӧрмалген-лӱдын кутыркалат. Август йӱд гынат, чотшак пычкемыш огыл. Уремыште тыге иктаж лу марий-вате-влак погынен шогалыныт. Южышт пеленышт изи ньогаштым налыныт, нунышт нюслаш ваҥат. Чылан лӱдыныт, кутырат:
– Ия лектын…
– Аждага…
Теве кечывалвелым кугу шӱдыр волгалт-волгалт мунчалтен волаш тӱҥале. Волымыж годым тулжо ойыпын-ойыпын шарлен кая.
– Маньым вет… – южиктыже манеш.
Весе-влакше чоклымо мутым пелешткалат, а палыдыме йӱкет тугак со кутыра да кутыра. Лӱдын колышт шогышо марий-влаклан йӱк кугеммыла веле чучеш.
– Тышкыла толеш! – маныт.
– Лачакыс!..
Йӱк ынде кутырымым чарныш да мураш тӱҥале. Колышт шогышо марий-влаклан ия мурымылак веле чучеш. Шучката…
– Мый вес вуйышко каем… – икте мане.
– Мыят, мыят, – пошкудыжо-влакат маныт.
Чылан куржаш тӱҥальыч. Йол йӱк веле тывыдӱп шокта. Почеш кодшо азан ӱдырамаш-влак шортыт, кычкырат:
– Вучалтыза мемнам!
– Иван, шогал-я!..
Иктаж коло йолтошкалтышлан куржын шуктышт ма, уке ма – куштымо сем шокташ тӱҥале. Лӱдын куржшо-влакет чарнен шогальыч. Нунын ваштарешышт кок еҥ лишемеш.
– Мом тӧчеда? Йӱдым мом урем мучко куржталыда?
Тиде радиопередвижкым кондышо-влакет улыт улмаш. Кынелынытат, радиоаппаратым мучаш марте тӧрлаташ тарваненыт.
Марий-влак молан лӱдмышт нерген каласкален пуат. Садет-влак утен каен воштылаш тӱҥальыч.
– Ораде тӱшка! Тиде вет улыжат радио! – маныт.
Тунам марий-влак шкештат «ха-ха-ха!» воштыл колтат. Радио лишке колышташ погынат. Чыланыштын омыштат йомын каен. Куштымо сем йоҥгалтме годым южиктыже сӱаныштылак кушталтенат нале.
Ял покшелне «ио-ио-ио!» манме йӱк да йол тавыме йӱк веле шокта. Ия деч лӱдмаш йӧршешат кодын огыл.
Эрлашыжым ял погынымаште марий-влак тидым шарналтеныт да рӱж веле воштылыныт…
Тыгай мыскара радиовоштылтыш ик ялыште лийын.
Тений самообложенийлан погымо окса дене тыште у громкоговорительым налын сакеныт маныт.
1927.
Курыкмарла гыч.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
