Геннадий Сабанцев ямдылен
Руш кугу писатель Алексей Максимович Горькийын илыш гыч кайымыжлан 90 ий темын.
Писательын шке фамилийже Пешков лийын, а сылнымутан произведенийым М.Горький псевдоним дене возен. Мемнан элыште тудым моткоч пагаленыт да акленыт.
Революций деч вара Российыште илыш чот неле лийын. Горькийын тазалыкше начаремаш тӱҥалын. Самырык совет элыште кӱлеш семын эмлалташ йӧн лийын огыл, сандене Ленинын ойжо почеш Горький 1921 ий октябрьыште вес элышке тазалыкшым пеҥгыдемдаш каен да Сорренто лӱман итальян олаште илаш тӱҥалын. Кугун чапланыше писатель 1928 ий май мучаште Российыш угыч пӧртылын.
Максим Горькийын лӱмжӧ марий литератур денат изиш кылдалтын.Мутлан, поэт-кусарыше, журналист Александр Ток тудым кум гана ужын. 1920-шо ийла мучаште – 1930-шо ийла тӱҥалтыште Москваште илен, «Марий ял» лӱман газет редакцийыште пашам ыштен. Горькийым ужмыж нерген варажым Александр Ток тыге шарнен возен.
Александр Ток
Мондалтдыме вашлиймаш
Москвасе Белорусский вокзал денысе лопка площадь. Тышке предприятийла да учрежденийла гыч делегаций-влак икте почеш весе толаш тӱҥальыч. Нуно Горькийым вашлияш погынат. Калык коклаште мыят шогем.
Поезд толын шуо. Писательын лекмыжым шӱм вургыж вучена. Теве икмыняр жап гыч Горький вокзал гыч лекте да площадь покшелне ямдылыме трибуныш кӱзыш.
Капше кужу, пӱгыррак тупан, шӱргыжӧ кечеш кӱын шемемын. Шкеже сур плащым чиен, лопка тӱран шляпам упшалын. Воктеныже Москва оласе Советын еҥже-влак шогат. Погынышо калык, уло кумыл дене совым кырен, салам мутым куанен кычкырен, кугу писательым вашлие. А Горький, рӱжгышӧ калыкым пӱсӧ шинчаж дене йырваш ончалын, шляпажым рӱзен саламла. Вара ойлаш тӱҥале. Тудын кӱчыкын каласыме мутшо мыйынат ушыштем тачысе гаяк шарналтеш.
– Мый оратор омыл, – мане Алексей Максимович. – Теве шке ончылнем теҥызла лӱшкышӧ калыкым ужам. Кызыт шӱм-чон вургыжмемым, мом ужмемым варажым чыла мый лучо книгаш возем…
Митинг петырналтмеке, площадь гыч Тверской урем дене машинаш шинчын кайыше писательым пӱтынь Москва куанен ужатыш…
Вескана мый тудым рабкор да Москвасе писатель-влак дене вашлиймаштыже ужынам. «Правда» газет редакций тунам рабкор, журналист да самырык писатель-влакым лачак Горький дене вашлияш поген ыле. Тиде погынымашым руш поэт Александр Жаров вуйлатыш. Вашлиймаш тӱҥалме деч ончыч кугыжаныш издательствын пашаеҥже-влак Горькийын возымыжым чумырен лукмо книга-влаклан калык коклаште подпискым эртарышт. Тиде подпискылан возалтдыме ик еҥат залыште ыш код, очыни.
Погынымаш почылто. Президиумыш Алексей Максимовичын лекмыжым чылан вучат. Теве тудо – адакат лопка тӱран шляпам упшалше кужу капан еҥ арслан кайыкла лектын шогале да, шляпажым кидыш налын, калык велке лупшкедылаш тӱҥале.
Писательым тӱрлӧ предприятий да учрежденийла гыч толшо еҥ-влак саламлаш да тудлан пӧлекым кучыкташ тӱҥальыч.
Вашлиймаште эн оҥайже теве мо ыле: М.Горький рабкор-влаклан «Кузе мый возаш тӱҥалынам» книгажын ужашыжым рукопись гыч лудын пуыш, тунам але посна книга дене печатлалтын огыл ыле. Тудын лудмыж годым ӧрдыж гыч ончаш пеш оҥай ыле: писатель воктене шогышо рабкор-влак, Горькийым йӱлышӧ шинчашт дене ончен, кажне мутшым тӱткын колыштыт. Тиде чапле сценкым фотограф А.Шейхет сниматлен налын да варажым «Огонёк» журналеш печатлен ыле, а уста художник-портретист Исаак Бродский тиде фото почеш «Рабкоры у А.М.Горького» лӱман кугу сӱретым ыштен…
Мемнан элыште икымше вичияш планым илышыш пурташ тӱҥальыч. Тиде жапыште Горький эл мучко шуко коштын, калык дене вашлийын кутырен. Тыгак самырык писатель-влак денат чӱчкыдын вашлийын. Нуным Москва воктенысе дачышкыже поген.Мыланем адакат ик тыгай вашлиймаште лияш пиал логалын. Тушто Яныш Ялкайн ден коктын лийынна.
Кокымшо пачашеш верланыше изирак залыш ятыр писатель погынен. Нунын коклаште Лидия Сейфуллина, Всеволод Иванов да молат улыт. Тиде погынымаште М.Горький у стройкылашке, колхозлашке лектеден кошташ, тушто шукырак илаш, калыкын илышыжым тунемаш уло кумыл дене ӱжӧ.
М.Горькийын национальный литературым, тыгак марий калыкын сылнымутан литературжым палынак вияҥден колтымаште тыршымыж нерген каласыме шуэш.
Италий гыч Москваш толмекыже, Алексей Максимович ик жап гыч шке пачерышкыже Москваште илыше национальный писатель ден журналист-влакым унала ӱжын да нунын дене ятыр мутланен. Тыгай вашлиймаш лийшаш да тушко мияш кӱлмӧ нерген мыланем Литва гыч критик Сигизмунд Валайтис ончылгочак шижтарен ыле, но Горький дене вашлиймаш кечын типографийыште «Марий ял» газетым луктын шогымо дене мыланем тушко мияш ыш логал. Тидлан верч кызытат моткоч чаманен илем.
М.Горький дене марий писатель Яныш Ялкайнын вашлиймыж нерген ынде палат. Ялкайн Горькийлан кок письмам возен, а тудо марий писательлан вашмутым пуэн да шке декыже толаш ӱжын. Тиде вашлиймаш Москваште Алексей Максимовичын пачерыштыже 1933 ий шыжым лийын. Горький дене вашлиймыж деч ончыч Яныш Ялкайн марий калыкын фольклоржо нерген возымо материалжым писательлан колтен ыле да икмыняр жап вашмутым вучен кошто. Писатель-влак дене вашлиймаштыжат Ялкайн М.Горький дене мутланынеже ыле, но калык шукылан кӧра кутырен ыш керт.
М.Горький 1934 ий августышто СССР писатель-влакын I съездыштын марий делегатше-влак Прокопий Карпов (Пӱнчерский), Шабдар Осып да Олык Ипай дене вашлийын. Тылеч ончыч, 1929 ий кеҥежым, марий писатель Тыныш Осып кресаньык писатель-влакын Москваште эртыше съездыштышт М.Горький дене вашлийын да тудлан «У вий» журнал комплектым пӧлеклен.
Алексей Максимович Горькийым ужмым да тудын образшым нигунам ом мондо.
Фото йымак:
1 М.Горькийын портретше. Художник Исаак Бродскийын сӱретше.
2 Александр Ток. Фотом редакцийын архивше гыч налме.
Ялкайн ден Горький
Александр Ток Яныш Ялкайнын Горький дене вашлиймыж нерген ушештара. Марий литератур историй гыч палена: вашлиймыж деч ончыч марий писатель да учёный Горькийлан кок серышым колтен улмаш.Икымшыжым 1933 ий 24 августышто возен. Тушто фольклорым погымо паша нерген шке шонымыжым ойлен. Кугу писатель деч вашмутымат налын (кӱчыкын рушлак пуэна):
«Уважаемый Яныш Ялкаев!
Очень прошу Вас прислать или принести рукопись по адресу Малая Никитская, 6. Если можно – сделайте это 4 сентября,в этот день я буду в Москве.
Вы пишете: «…несомненно, что наличие печатных сборников по фольклору русским писателям помогает очень сильно».
К сожалению, это не так. Молодые наши писатели фольклоране знают, а если знают, то плохо. Но необходимо, чтоб знали не только свой, а и фольклор всех народов союзных республик и автономных областей. Вашу работу я нахожу вполне своевременной и уместной, о её литературных достоинствах будемговорить, когда Вы ознакомите меня с рукописью…»
Тиде серыш гыч умылаш лиеш: М. Горький дене ЯнышЯлкайн,векат, 1933 ий 4 сентябрьыште вашлийын.
Марий писатель да учёный-фольклористын кокымшо письмаштыже Максим Горькийынойлымашлажым марлашке кусарен лукташ кӱлмӧ нерген возымо. Тиде сборник «Ойлымаш-влак» лӱм дене 1935 ийыштеМоскосо Гослитиздатыште савыкталтын. Тушко «Айдемешочмо», «Кирилка», «Коло кудыт да икте», «Челкаш», «Коновалов» да «Уто ден ситыдымаш-влак нерген» ойлымаш-влакпуреныт, нуным Яныш Ялкайнак марлаҥден. Лач нине ойлымашлам кусараш шотлан толмо нерген ойым автор шкежак пуэн,очыни.
Снимкылаште: Александр Ток. Яныш Ялкайн.
«Марий Эл» газет редакий гыч налме фото. Фоторепродукций.
Лаштыкым Геннадий Сабанцев ямдылен.
