Эртыше арнян Йошкар-Ола финн-угор калык-влакын рӱдолашкышт савырнен.
12-13 сентябрьыште Марий кугыжаныш филармонийыште Российысе Финн-угор калык-влак ассоциацийын VIII погынжо эртен. Тушко элыштына илыше финн-угор калык-влакын делегатышт 41 регион гыч толыныт. Нунын коклаште кучем ден мер организаций-влакын чолга еҥышт, эксперт, шанчыеҥ-влак лийыныт. Погын торжественно почылтмо годым кынел шогалше кажне делегацийым уло зал совым кырен вашлийын. Чылан гаяк шке калык вургемыштым чиеныт. Фотозоно-влак пашам ыштеныт. Марий книга савыктыш, В.М.Васильев лӱмеш МарНИИЯЛИ шке сатуштым ужаленыт. Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштер, Марий тӱр рӱдер тӱр дене кылдалтше ончер-влакым ямдыленыт. МЭТР телеканалын вӱдышыжӧ-влак, туштак вияш эфирым эртареныт.
Тыгай мероприятий Марий Элыште икымше гана эртен. Тидым Российысе калык-влакын икоян улмашкышт мемнан кундемын пыштыме надыржым аклыме семын умылыман, палемден Марий Эл Кугыжаныш Погынын председательже Михаил Васютин.
Погынышто каҥашыме тӱҥ йодыш тыге йоҥген: «Россий нацийын икоян улмыжым пеҥгыдемдымаште – финн-угор калык-влакын кӧргӧ чон поянлыкышт». Россий президент Владимир Путинын погынын участникше-влаклан саламлымашым колтен.
– Россий президент кугыжанышнам пеҥгыдемден толмаште финн-угор калык-влакын кугу надырыштым палемден. Нине калык-влакын тӱрлӧ сферыште сеҥымашышт – поян историйнан, шанче да кӧргӧ чон поянлыкнан пеш кӱлешан да ойыраш лийдыме ужашыже. Кажне калыкын ойыртемалтше тӱвыра да йӱла поянлыкшым арален да вияҥден толмаш калык-влак коклаште келшымаш кылым, икоян улмынам пеҥгыдемдаш полша. Ме духовный кылнам пеҥгыдемден толмо дене самырык тукымым шочмо йылмым йӧраташ кумылаҥдена, тӱвыра дене кылдалтше темлымаш, мер проект-влакым илышыш шыҥдарышыла икоян да виян Российын ончыкылыкшым чоҥена, – каласен погыным торжественно почмо годым участник-влакым саламлышыла регион вуйлатыше Юрий Зайцев.
Ассоциацийым вуйлатыше Пётр Тултаев финн-угор калык-влакын ойыртемалтше тӱвыраштым арален да вияҥден колташ манын, вийнам иктеш ушымым моткоч кӱлешан семын палемден. Шке докладыштыже пытартыш ныл ий жапыште организацийын шуктымо пашаже, финн-угор калык-влакын илышыштышт лийше сай ошкылышт нерген ойлен: «Российыште кызыт 190 утла калыклан тыныслын да келшен илашышт йӧн уло. Лачак калык-влакын тӱвырашт да йылмышт тӱрлӧ улмылан, тӱрлӧ тӱвыра ден калык-влак кокласе шуко курымаш вашкыллан кӧра элна виян да шалаташ лийдыме. Тӱжем идалыкаш эртыме корнышто нунын пӱрымашышт ваш чак кылдалтын, ик тичмаш лийын, да кажне калыкшат мемнан чумыр Россий культурыш да Россий кугыжанышым чоҥымашке умбакыжат шкенжын кугу надыржым пыштен шога».
Моло погын семынак мандат, ревизионный комиссий-влак пашам ыштеныт. Организацийын у вуйлатышыжлан ик йӱк дене Пётр Тултаевым сайленыт. Алмаштышыжлан Михаил Васютиным сайленыт. Ассоциацийын советышкыже Марий Эл гыч Михаил Васютин, Лариса Яковлева, Эдуард Александров, Светлана Пехметова да Максим Алгайкин пуреныт. Президиумыш Максим деч молыжым сайленыт.
Пленар погынымаште, ончылгоч мутланен келшыме почеш, делегат-влак шочмо йылмылан пӧлеклалтше почеламутым тӱрлӧ йылме дене лудыныт. Тидын годым экраныште шомакше рушла возалтын, сандене мо нерген ойлалтын, вигак умылаш лийын. Оньыжа Эдуард Александров Марий Элын калык поэтше Геннадий Сабанцевын «Шӱмбел йылмем» почеламутшым сылнын йоҥгалтарен.
Кум секций
Пленарный заседаний деч вара погын пашажым секцийлаште шуен. Тушто этнотӱвыра поянлык, йылмым арален кодымаште цифран у технологий-влак, искусственный интеллект, моло медиаресурс-влак нерген мутланеныт. Ик тӱвыра кодым ыштымаште СМИ-н, сылнымутын да сымыктышын рольыштлан пӧлеклалтше секцийыште шочмо йылме дене учебник, тунемме пособий-влакым, тыгак художественный литературым савыктыме, национальный газет редакций-влакын пашашт шотышто ятыр пӱсӧ йодышым тарватеныт. Докладым республикысе тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Николай Любимов, С.Г.Чавайн лӱмеш калыкле книгагудын директоржо Ирина Щеглова, моло секцийыште МарГУ-н Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтшын директоржо, историй науко кандидат Родион Чузаев, МарНИИЯЛИ-н научный пашаеҥже, «Рувики» интернет-энциклопедийын йылме-влак пӧлкажым вуйлатыше Андрей Чемышев да молат ыштеныт.
Кокымшо кечын кечывал деч вара пленар погынымаште погыным иктешленыт. Секций-влакын отчётыштым колыштыныт да резолюцийым пеҥгыдемденыт. Икте раш: АФУН кугыжаныш да верысе кучем орган-влак дене пырля шуко тӱрлӧ калык илыман кугыжанышнан тичмашлыкшым, икоян улмыжым пеҥгыдемден да арален толмо шотышто шонен да радам дене пашам ышта. Ончыкыжымат финн-угор йылме-влакым вияҥдаш, тидын дене кылдалтше мероприятий-влакым эртараш, финн-угор этнотӱвыра турист картым ышташ палемдыме. Интернет кумдыкышто нине калык-влакын йылмыштым кумданрак шараш манын, у технологийлан утларак эҥерташ шонат. Йылме корпус-влакым ыштыме шотышто пашам шуят. Художественно-эстетике поянлыклан шотлымо сылнымут произведений-влакым кусарыме пашам саемдаш кӱлмӧ оят палемдалтын. ОТР телеканалыште регион-влаклан ойырымо (квотироватлыме) жап гыч национальный йылме дене вещатлыме шотышто Россий правительствыш йодмаш дене лекме нерген темлымашат резолюцийыш пурен.
АФУН-ым вуйлатыше Пётр Тултаев ден тудын алмаштышыже Михаил Васютин делегат-влаклан тыланыме мутыштым ойленыт.
– Погынышто палемдыме чыла йодыш-влак илышыш шыҥдаралтын да финн-угор калык-влакын шӱм-чон поянлыкыштым, национальный тӱвыраштым арален да вияҥден колташ полшат, вет иктеш налмаште нуно Российын чыла калыкшыланат келшен толыт, – каласен Михаил Зиновьевич, да делегат-влакым Марий Эл дене лишкырак палыме лияш манын, уэш толаш ӱжын. Марий Эл правительстве председательын алмаштышыже – тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Иванов Пётр Тултаевлан марий тӱран тувырым пӧлеклен.
Владимир Сафонов, Ульяновск областьысе мордва-влакын калыкле-тӱвыра автономийыштым вуйлатыше:
– Финн-угор калык-влак кугыжаныштына йомын ынышт пыте манын, ме пырля чумыргышашак улына. Мый шкежат кум форумыштат, ныл гына погыныштат лийынам. Икте-весын мо сай улмым пален налын, шке кундемыштына илышыш шыҥдараш сай шӱкалтышым налына. Шкенан дене мо сай улмо денат палдараш йӧн лектеш.
Погын организатор-влаклан, Марий Эл вуйлатышылан, Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыдалан тауштынем: пеш сайын мемнам вашлийында, поян тӱвыра программым ямдыленда. Погын сай кӱкшытыштӧ эртен.
Михаил Скобелевын фотожо.
