Общеобразовательный школлаште туныктышо-влаклан куштылгыжак огыл. Таче мутем физкультур предмет, тудым туныктышо да школлаште спорт ўзгар нерген: тудыжо чыла вере сита мо?
Мутат уке, пытартыш жапыште таза илыш-йӱла почеш илаш, физкультур да спорт дене пеҥгыде кылым кучаш модно лияш тӱҥалын. Тидын шотышто кугыжаныш велымат кугу тӱткыш, полыш шижалтеш. Спорт объект-влакым, стадионым чоҥат… Но таза илыш-йӱлалан тӱҥалтыш негызым школышто пыштат. Теве тиде да лекше моло йодышым рашемдаш манын, республикысе икмыняр районысо школлаште лийынна, но ик кундемым пример семын ойыренна.
Такшым проблемыже чыла вере уло. Тудым кажныже шке семынже решатлаш тырша. Изи пашадарлан кєра самырык специалист-влак ӧрдыж кундемлашке каят але йӧршын школыш огыт тол – студент-шамыч практикым эртат да «йомыт». Южо вереже инвентарьжат шагал, тошто… А паша сита!.. Арняш кум урокым эртарыме деч посна кажне кечын – секций. Кагаз пашажат шуко жапым налеш. Но тидын деч посна ок лий. Сандене шуко вере физкультур ден спорт сулен налме канышыш лекше але энтузиаст-влакын тыршымыштлан кєра гына вияҥеш.
Корнына Волжский районыш шуйналте. Икымше остановко – Упшер кыдалаш школ. Тушто Т.Зайкова кумло ий утла йоча-влакым физкультурлан кумылаҥда. Спортзалыш пурымекына, ӱдыр-рвезе-шамыч волейбол дене модыт ыле. «Программе почеш урокым эртараш ӱзгар сита. Мо улыж дене пайдаланена. Спортзал сай. Йоча-влакын кумылышт гына лийже. Ече комплект кӱлеш ыле», – манеш тудо. Ечылан кумыланже – туныктышо шкеак. Жапше годым спорт мастер нормативымат шуктен. Южыштлан ача-авашт ечым налыт.
Весе – Кӱсола кыдалаш школ. Тудо спорт тоштерже дене ойыртемалтеш. Тидыже, теорий дене кылден, историйым шарныктен, тунемше-влаклан урокым оҥайынрак да пайдалынрак эртараш – сай йӧн. Тушто О.Бахтин нылле утла ий физкультурым туныкта. Тыште ече дене кылым кучышыжо шагалрак, ӱзгаржат ок сите. Сандене мече дене кылдалтше таҥасымашлашке кумылынрак ушнат. Ты школышто волейбол, баскетбол, футбол вияҥыт. Инвентарь такшым сайрак лийшашым сєра…
Памар кыдалаш школышто тыршыше Э.Кудрявцев ончыч Карайыште пашам ыштен. Ятыр ий ече дене тренер сомылым шуктен. Памар школысо спортзалыштат, физкультур урокыштат ик гана веле огыл лияш логалын. Мутат уке, спортзалыште йоча-влак эн ончыч упражненийым ыштат. Сандене «урокын шкешотан разминкыже» годым ӱзгар пешыжак огеш кӱл.
– Мемнан пашаште эн тӱҥ – йоча-влакын тазалыкыштым пеҥгыдемдаш, – ойла физкультурым туныктышо. – Ӱдыр-рвезе-влак таза лийыт гын, сайын тунемыт, шонышыжо кугу спортышкат корным виктара. Адакшым военный службым эрташыштат куштылгырак лиеш. ГТО-м илышыш шыҥдарымат пайдале. Но таче кагаз паша чоныш витара. Мыйын шонымаште, физкультурым туныктышо тидлан шуко жапым йомдарышаш огыл.
Проблемыже инвентарь шотышто уло. Ечым ача-ава-влак шкеак налыт. Тиде вид дене заниматлыше-шамычлан шагал огыл шийвундым луктын пыштыман. Ик комплектше 20-30 тўжемышкат шуэш. Тылеч посна вургемым налаш кўлеш, таҥасымашкат лекман. Моло инвентарь шотыштат моктанаш ок лий. Волейбол, баскетбол мече кӱрышталт пытеныт. Уэмдыман, весе дене вашталтыман, но тидлан йӧн уке. Мо улыж дене пайдаланена. Призывник-шамыч коклаште спартакиадыште вийнам тергена. Тӱрлӧ видше коклаште иймаш уло. Теве тидын шотышто мыланна нелырак», – манеш кумло ий ты сферыште тыршыше Эрик Васильевич.
Тыгайрак сӱрет Приволжский кыдалаш школышто, Купсолаште. Кеч кокымшыштыжо моткоч сай, йоҥгыдо, чапле школ, но…
Транспортна умбакыла тарваныш. Теве корно ӱмбалнак – Карай кыдалаш школ. Тыштат ятыр, 43 ий, моткоч опытан туныктышо А.Максимова тырша.
Чылажымат ончыктыш, умылтарыш. Ечым шогалтен, тошто школысо пӧлемлаш посна верым келыштарыме. Чаплыжым, таҥасымашлашке лекташ йӧрышашыжым, ик вере, тоштыжым (туштыжо пу ечат ятыр уло) вес вере аралат. Ботинкыжым, икмыняр мужыржым урген, «уэмдыме», но йоча-влаклан размер шотыштат келшен толшо улыт.
– Спорт ӱзгар урокым эртараш сита. Мутлан, иканаште кум классым ече ӱмбак шогалтен кертам. Изирак класслам – посна, кугуракым – посна. Эше лу у мужыр уло, – манеш Алевтина Леонидовна. – Мемнан шонымашыжак тыгай: йоча-влакым тазалыкыштым аралаш, пеҥгыдемдаш. Сандене шуко жапым яндар южышто эртараш тыршена. Лум возеш веле – ечыгорныш. Тыге лум шулен пытымешке, ече дене мунчалташ тыршена. Тидын шотышто школ директор Любовь Анатольевна Сергееват ӧрдыжеш ок код, полша. Мутлан, парафинлан, мазьлан оксам ойыра. Ача-ава-влакат умылат, ечым налыт. Мечат сита. Теве «КЭС-Баскет» турнирыште участвоватлымылан кажне ийын ныл баскетбол мечым пуат. Районышто ӱдыр-влакын командышт икымше верым налын. Ме йочам тале але лушкыдырак манын огына ойыро. Класслаште тунемше шагал, сандене кертыт але уке, иктеш кутырен келшен, чылаштым тарватена. Нуно чыла вере вийыштым тергат, конкурсышкат ушнат. Результатыштат уло. Мутлан, армийыш кайышаш рвезе-влак коклаште республик кӱкшытан теле спартакиадыште Павел Ипатов абсолютный чемпион лийын. Николай Тимофеев ден Даниил Тимофеев кирам нєлтымаште икымше ден кумшо верым налыныт.
Эше икте кумылым волта: таче кечылан тыште нимогай секций уке, но физкультурым туныктышо энтузиазм, чон ӱжмӧ почеш йоча-влакым урок деч варат ямдыла. Латкок тӱжем теҥге пашадарлан самырык специалист толеш, ужат…
Пєтъял кыдалаш школышто ӱдыр-рвезе-влакым 30 ий утла А.Семёнов кумылаҥден, да кызытат тидлан шке вийжым ок чамане. Спортзалыште але уремыште Альберт Аркадьевичым эреак йоча-влак коклаште ужаш лиеш. Ойырен налме корныштыжо ӱшанлын кая. Мутат уке, туныктышо чылажымат шке примерже дене пеҥгыдемда. А.Семёнов спортлан изинекак шӱман. Жапше годым тале спортсмен лийын. Теве ынде шкежат физкультур урокым туныкта. Тиде пашан ойыртемже – эреак йоча-влак коклаште: урок деч вара тренировко, секций, каныш кечылаште таҥасымаш… Спорт ўзгарым шкеак ситараш тыршат, улыжым аралат, уэмдат, тӧрлат.
Школ спортзалыште эреак йоча-влакын йӱкышт шокта, сай игече годым уремыште капкылым лывыртат. Республикысе тӱшка стартлаште, тўрлє таҥасымаште, турнирыште нуным чӱчкыдынак ужаш лиеш.
– Физкультур ден спорт ӱдыр-рвезе-влакым иктыш чумыра, икоян командым ышта, икте-весылан полшаш туныкта. Кызыт Антон Тимофеевым, Максим Степановым, Юлия Тимофеевам, Ярослав Жирновым, Никита Ивановым мокталтыман, – манеш физкультурым туныктышо. – Ял пашаш шуаралтше улына, сандене южгунам мо кӱлешыжым шкеак ыштена, инвентарьжым ачалена. Самырык тукым – мемнан ончыкылыкна, сандене нуным физически шуараш, мыйын шонымаште, нимомат чаманаш ок кӱл, школышто чыла ӱзгар лийшаш. Проблемыже… Тидыже адакат окса ситыдымаш дене кылдалтын. Пытартыш жапыште транспорт шотышто нелылык уло. Поснак кужу корныш таҥасаш лекме годым. Турнирыш каяш шуко документым ямдылыман.
Корнына Сотнур кыдалаш школыш шуйныш. Тушто спортлан шӱман, шкежат тӱрлӧ таҥасымашлаште вийым тергыше Р.Михайлов 30 ий тырша. Такшым школыш пурымеке, спортзалым, спорт ӱзгарым ончалмеке, чылажат да вигак рашемеш: мо уло, мо ок сите.
– Инвентарь шотышто нелырак. Жапше годым, грантым сеҥен налме дене ече комплектымат налме. Кызыт улыж дене пайдаланена, адакшым ача-ава-влак шке налыт, – ойла Руслан Сергеевич.
Ну, а ты районын эн мӱндыр кундемыштыже, Корамас кыдалаш школышто, сӱрет моло районысо рӱдер деч торарак верланыше школласе гаяк. Н.Петров кугу стажан. Уремыште куржталаш, ямдылалташ стадион чапле, но спортзал уке. Ӱзгар?.. Ок сите. Начар. Тошто ече, мече… Но тыштат йєным муаш тыршат, капкылым шуарат. Мутлан, яра жап годым коридореш келыштарыме ӱстембал теннисла модыт, урок деч вара ече дене мунчалтат. А ечыже ончычсо пу гыч ыштыме, таче кечылан экспонат, манаш лиеш. Шукыж годым физкультур урок уремыште эрта.
Тыге ик район примереш вес кундемлаштат икгай сўрет улмым пеҥгыдемдаш лиеш: вет моло вереат сӱрет тыгайракак. Ик кундемыште спортын ик тӱрлӧ вид вияҥеш гын, вес вере – вес видше. Тидыже физкультурым туныктышын могайжылан шӱманрак улмыж дене кылдалтын.
Физкультур ден спортлан кумылан, тудын верч чон дене йӱлышӧ туныктышым парня дене шотлаш лиеш, но чылажат программе почеш ышталтеш, эртаралтеш. Урок шке расписанийже дене эрта, лекше йодышым верыште решатлат. Оласе семын тренажер монь уке гынат, ялеш шуаралтын кушшо-влак шкеак йӧным муыт: олмыктат, ыштат, кычалыт, ямдылалтыт. Теве лач тидыж дене нуно саманлан келшыше тӱрлӧ спорт объектлаште заниматлыше-влак деч ик ошкыллан ончылнырак улыт.
Е.Эшкинина.
