2 июльышто У Торъял район Кугу Пызак ялын шочшыжо, М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театрын артистше, Российын сулло, Марий Элын калык артистше, «За заслуги перед Марий Эл» орденын медальже дене палемдалтше Иван Смирнов 65 ийым тема.
Моткоч талантан, кӧргӧ вий-куатан артист, калык кумылым савырен моштышо да уста мурызо – марий театр сымыктышын да эстраде аланын аксакалже. Тудым калык моткоч йӧрата да чот пагала.
– Иван Викентьевич, могайрак кумыл дене юбилейым вашлийыда?
– Кумыл пеш сай. Тиде тыгак лийшаш, вет арам огыл калыкыште тыге ойлат: «Шочмо кечым кузе вашлият, идалыкет тугак эрташ тӱҥалеш». А шижалтеш мо тиде 65 ий? Такшым шукат огылла чучеш, но шагалат огыл.
– Те уло ӱмырдам театрлан пӧлекленда…
– Туге, Моско вузышто тунемме дене пырля шотлаш гын, 45 ийышкат погына. Ме кумшо курс гычак Марий драмтеатрыш кудалыштынна. Кызыт шоналтем, да тынар ий эртымылан ӱшанымат ок шу, чылажат пуйто теҥгече лийын. Театрыште мыйын чонем кана, куштылгылыкым шижам. Тыште южшак, очыни, ю шӱлышан. Южгунам теве толам да гримёрныйыштем гармоньым я гитарым шокталтем, чонем лыпландарем. Шукынжо «артистын пашаже неле мо?» маныт. Шоналтет, да куштылгыжат огыл шол.
– Туге, мочол тунемман, эскерыман… модман!
– Пашана тугай: спектакльысе геройын илышыжым, а тудыжо тӱрлӧ лиеда, шке шӱм-чон гоч колтен илен лекман, тудын семын шонен, койын моштыман. Эмоций эреак лийшаш, уке гын, зритель огеш ӱшане. Ончышат артист-влак дене пырля воштылшаш, куанышаш, шортшаш, ала-куштыжо чаманышаш да умбакыже мо лиеш манын шонышаш. Айдеме шке кӧргыж гыч шижмашым эреак лукшаш, тиде – илышын тичмашлыкшым умылымаш.
– Тидым тендан ешыштыдат, пелашдат сайын умылат докан?
– Пелашем – тӱҥ эҥертышем, полшышем. Мыняр ий театрыште пашам ыштем, тунар ий пырля, икте-весым умылен, ваш полшен, икте-весылан эҥертен илена. Тидымак ешыште эн тӱҥлан шотлем. Рольым мый Люба дене пырля тунемам.
Спектакльлаште герой-влакын ойлышаш шомакыштым тудо мый дечемат сайын пала. Илышыште ик эн ончыл радамыште еш лийшаш. Чал вуян лиймеке веле тидым умыленам. А вийвал пагытыште мыняр концерт, спектакль дене кудалышташ пернен. Юмылан тау, пелашем чылажымат умылен да умыла, кажне гана чон вургыж мӧҥгӧ вуча.
– Паша паша дене, сурт оза семынат тыршаш логалеш вет…
– Весе толын огеш ыште. Кок садна уло, тушто чылажымат пырля тыршена. Теве иктыштыже кызыт мончам нӧлташ тӱҥалынна. Товарым, чӧгытым кучен, такшым чыла ыштен моштем. Тӱрлӧ паша коклаште каналташ келша.
– Тынар ий жапыште тӱрлӧ жанран моткоч шуко спектакльыште модаш логалын да кызытат модыда.
– Тынар ий жапыште тӱрлӧ режиссёр дене пашам ышташ логалын, кажныже шке пашажым сайын, моштен виктарен да кызытат виктара. Режиссёр-влакын ӱшанен пуымо рольыштым ме, артист-влак, эреак тӱрыс шукташ тыршена. Роль деч посна нигунам шинчен омыл. Кажне режиссёр деч молан-гынат тунемат, ӧрдыж гыч толшыжо южгунам шортарымешкат шуктен. Василий Александрович Пектеев моткоч кумдан шонен мошта ыле, каласкалымыжым колыштат, а вара мӧҥгыштӧ чыла тидым шонет, пӱтыркалет… Южо ойлымыжо ӱшанаш лийдымыла чучын, но ӱшанаш тӧчет да, образыш келгын пураш манын, кычалаш таранет. Тудын шындыме спектакльлаште роль-влак куштылгынжак пуалтын огытыл… Садлан южгунам библиотекыштат критик-шамычын ойлымыштым, возымыштым лудынам. Мутлан, «Салика» спектакльыште Ози Кузин рольжым Виктор Бурлаков деч вара мылам ӱшаненыт. Кумдан палыме артист деч вара роль эшеат оҥайрак, виянрак лийже манын, шуко кычалынам, ялыште илышым эскеренам. Тидын денак артистын пашаже мылам оҥай.
– Иван Викентьевич, Те сценыш лекмеке, ийготым ончыде, йоргаланен, мыскарам ыштылын муралтеда, тавалтен колтен, кумылым нӧлтеда.
– Мый тыгаяк шочынам докан. Йорга койышем уло. Но ийгот погынымеке, вуйышто ӱп чалеммеке, пӱтынь илышым шоналтет, да чылажат шарналтеш. Ача-аван вич икшыве изинекак пашам ыштен кушкынна: мый комбайнер ачамлан полшенам, авам декат фермыш чӱчкыдынак коштынам. Книгам лудаш жап лийынат огыл.
– Тендан шонымаште артист могай лийшаш?
– Йоча гай лийшаш. Тиде койыш мыйынат уло, 65 ияш улам гынат, южгунамже шкемым йочала чучам. Мӧҥгыштат пелашемлан, эргым-влаклан мыскарам ыштылам. Тыгай койыш йомеш гын, чылтак шоҥгемат! Айдемылан пиалан лияшыже шуко кӱлеш мо? Театрыш коштын, концертым ончен, йолташ-влак дене вашлийын мутланен, икте-весылан порым шонен да сай пашам ыштен илыман.
А теве тазалыкет изишак лунчырга гын, вот тунам ийготет шижалтеш да ойгыралтет.
– Эстраде аланыште кумдан чапланыше мурызо улыда. Репертуарымат эреак пойдареда…
– Муро – илышын куанже. Кажне муро илышым илен лекме дене иктак. Тудын гоч эмоцийым ончыктен моштыман. Репертуарем у муро дене эреак пойдараш тыршем, профессионал семмастар-влак дене ончычсекак кылым кучем, калык мурат лишыл. Чылаже шӱдӧ утла мурем уло. Миша эргымын возымо мурыжо-влакат улыт, тудо мутшо ден семжымат шкежак келыштара.
– Сценыш гармонь, гитар денат лектыда…
– Гармоньым икымше-кокымшо классыште, чӱчӱ-влакым онченак, шокташ тунемынам. Ончыч ялыште кас велеш, тӱшкан погынен, гармоньым, умша гармоньым шоктеныт, торешпила дене, умшаш кумыж падырашым чыкен, семым луктыныт, мурен-куштен веселитленыт, тӱрлӧ модыш дене модыныт. Гармоньым шуко сӱаныште шоктенам, вет тунам яллаште ӱдыр-каче-влак марий йӱла почеш кугу сӱан дене ешым чумыреныт, пайрем-влакат гармонь деч посна эртен огытыл. Музыкальный школыш тунемаш коштынам. Школышто да районышто ик пайремат мый дечем посна эртен огылла чучеш. Гармоньым, баяным шоктен моштымемланак кӧра Моско вузыш артистлан тунемаш налыныт.
– Шочмо кундемышкыда чӱчкыдынак миен толыда?
– Шочмо Кугу Пызак ялыште, ача-ава суртышто, изам ила, мӱкшым онча. Тукымыштына кочамат, ачамат ты пашам шуктеныт, Юмылан тау, изам нунын пашаштым умбакыже шуя. Кудывечыште изам-шамыч дене футболла модмым, воктенысе тошкемыште модын юарлымым шарналтыме чоным ырыктат. Шочмо ял, ача-ава сурт шӱм-чоным пойдара, куатым пуа да илыш вийым ешара.
Пӱртӱсым моткоч йӧратем, садлан чодыраш саскам але поҥгым погаш коштам. Артист огыл гын, кӧ лийыда ыле?
– Очыни, комбайн денак кудалыштам ыле. Мый кызытат, У Торъял кундемышкем мийымеке, кумда пасум йӧратен ончем, ачам дене пырля кудалыштмем порын шарналтем да коклан ик спектакль гыч мурым муралтен ошкылам:
«Мӱкшигым погышым, мӱкшан лиям шонышым,
Шемшыдаҥ пеледмек, мӱян лиям шонышым.
Шемшыдаҥ пеледмет, пистерет пеледмет
Шолеман йӱр толмеш веле улмаш…»
– Суткасе могай жапым огыда йӧрате?
– Пелйӱдым. Лӱдмашанла чучеш. Авамын ойлымыжым кызытат шарнем: «Пелйӱд деч вара жульык-шамыч веле коштыт», – манын. Пелйӱд деч ончыч корнышкат лекташ ом тошт, изиш эртымыжым вучем.
– Садак ала-можлан ӱшанеда тугеже?
– Ӱшанем, кызыт астрологын ойлымыжланат ӱшанаш тӱҥалынам. Гороскоп почеш рак улам. Колыштат да южгунамже адак шотланат толеш.
– Йӧратыме кочкышлан мом шотледа?
– Ужар йӧршудым пеш йӧратем. Пытартыш жапыште чын кочкышым кочкаш тыршем.
– Идалыкын могай пагытшым эн чот йӧратеда?
– Телым йӧратем, ече дене Корта марте миен толам, да мончаш пураш келша.
Кеҥежым эн чот йӧратем, вет тиде пагытыште авам мылам ош тӱням пӧлеклен. Тиде пагытыште йыр пеледыш пеледеш, саска чеверга, поҥго лектеш.
– Шӧртньӧ кол деч могай кум шонымашдам шукташ йодыда ыле?
– Чылалан тазалыкым, тӱняште ласка да тыныс илышым йодам, да тек ончыкшымат марий театрна калыкын йӧратыме верже лиеш.
– Иктаж гана тамакым шупшын онченда?
– Изи годым ачамыным шолыштынам, да шупшын онченам. Ой, тидлан кыралтмем кызытат шарнем. Икана футбол дене модмо годым ик рвезын тамак пачкыжым шылтенам. Тидым изам пален налын да, вичкыж воштыр дене кырен, мӧҥгӧ конден. Армийыштат тӱргаш тӧченам, йӧра кеч ты «паша» гыч кораҥынам.
– Тазалыкдам кузе пеҥгыдемдеда?
– Кажне эрдене зарядкым ыштем, йӱштӧ вӱд дене чывылалтам. Вӱд вийым пуа, чыла осалым поктен колта, вуйушым яндарештара.
– Иван Викентьевич, чоным почын мутланымыланда моткоч кугу тау. Таза да кужу ӱмыран лийза, усталык пашада ончыкыжымат калыкым куандарыже!
– Тау. Тенданат чыла сай лийже.
Алевтина БАЙКОВА
Фотом театрын архивше гыч налме
