Шарнымаш сорта
Геннадий Сабанцев
Актёр, режиссёр, поэт Юрий Рязанцевын шочмыжлан 20 сентябрьыште 85 ий темеш.
Справке
Юрий Иванович Рязанцев Параньга район Изи Пумарий почиҥга ялыште кресаньык ешеш шочын. 1954 ийыште Кугу Пумарий шымияш школ деч вара Йошкар-Оласе педучилищын физвоспитаний отделенийышкыже тунемаш пурен. Тудым пытарымек, шочмо школыштыжо физкультурым туныктен. 1960 ийыште Москосо ГИТИС-ыш (театральный институтыш) актёрлан тунемаш пура. 1965 ий гыч пытартыш кечыж марте манме гаяк ӱмыр пашажым М.Шкетан лӱмеш марий театр дене кылден.
Марий ССР-ын калык артистше (1991), Марий Эл Кугыжаныш премийын лауреатше (1993, колымекше).
Юрий Рязанцев – эн ончычак актёр, вара – режиссёр, поэт. Пырля тунемше да пашам ыштыше йолташыже Василий Регеж-Горохов тудын нерген тыге шарналтен: «ГИТИС-ыш тунемаш пурымына годым ялысе школышто физкультурым туныктышо тыматле рвезе нимо денат ойыртемалтын огыл: кап-кылжат, койышыжат тыглай лийыныт. Лач йӱкшӧ шке шотшо дене пеҥгыдын да йоҥгатан шоктен. Тудо эше пеш шуко лудын. Поснак чот поэзийым йӧратен…»
Василий Михайловичын нине мутлажым мыят пеҥгыдемден сеҥем. Пытартыш ийлаштыже ме тудын дене чӱчкыдын вашлийынна, лачак поэзий нерген мутланенна. Шуэн огыл мӧҥгыжӧ ӱжеш ыле (Йошкар-Оласе Чехов уремыште икмыняр пӧрт гоч веле иленна), «У книгам кевытыште нальым, тол, пырля ончалына», – ойлен. Пӧлемже книга дене тич оралалтын. Библиотекыште улмо гай шергем, оҥайжым пеленем лудаш пуаш йодам. Нигунам тореш лийын огыл, лач «Пӧртылташ ит мондо!..» гына манын.
Юрий Иванович дене мутланаш пеш оҥай да пайдале ыле. Утларакше – колышташ. Тудо шуко пален. Моско институтышто налме келге шинчымашыже, шке гоч эреак уым пален налаш тыршымыже дене ойыртемалтын.
Театр дене кылдалтше уста айдеме семын тудо чыла шӧрыныштыжат шкенжым ойыртемалтын ончыктен. Марий драматург-влакын, руш да тӱнямбал классике гыч пьесе-влак почеш ятыр спектакльыште чапле роль-влакым чоҥен. 1988–1990 ийлаште театрыште сылнымут да драме ужашым вуйлатен. Режиссёр семын икмыняр спектакльым сценыш луктын.
Эше тудо режиссёр да редактор семын рушла кинофильм-влакым марлаҥдымаште кугун тыршен. Кусарыме пашаш мыйымат коклан ушен. Кок индийский фильмым да ик детективым кусарымем сайын шарнем. Нуным марлаҥден йӱкаҥдыме годым «Советский» унагудын кӱшыл пачашысе ик пӧлемыштыже шуко гана лиялтын.
Актёр паша нерген поэт Юрий Рязанцевын икмыняр корнылажым кондем («Арлекин» лӱман почеламутшо гыч):
…Пурыш воштылмо коклашке
Вургыжтарыше пич йӱд,
Да чӱчалте шӱм-чоннашке
Аярталме шинчавӱд.
Мый эн пӱсӧ мутем дене
Шонымашым вошт почам:
Шорт, айдеме, шорт, айдеме,
Вара шкетын мый шортам!..
Юрий Иванович Марий радио да телевидений дене пеҥгыде кылым кучен. Телевиденийыште Семён Николаевын «Йошкар оҥан кайык» поэмыже, Сергей Чавайнын «Элнет» романже, Юрий Артамоновын «Тургым» повестьше почеш фильм-спектакль-влакым ямдылымаште тыршен. Нине пашалаште тудын сценарист да режиссёр усталык шӧрынжым поснак палемдыман. Тылеч посна радиолан шуко произведенийым лудын, инсценировкым шынден.
Мылам гын Юрий Иванович эн ончычак поэт семын лишыл. Возымыжо шкешотан: серыпле шомакан (кажныже шке верыштыже да вашталташ лийдыме), келге шонымашан, адакшым йылмыже – мотор да ушан марий йылме. Почеламут возымо технике нерген омат ойло: кажне стихше моткоч сай, пеҥгыде кышкаран лийыныт.
Ала-мо шот дене дыр тудо шуэн огыл почеламутшо-влаклан акым пуаш мый дечем йодын. Илымыж годым 1989 ийыште лекше икымше да пытартыш сборникшылан – «Шогем курым корнывожышто» книгажлан – рецензийым возаш темлыш, республикысе писатель ушемат ойжо дене келшен. Тыге Юрий Ивановичын книгаштыже мыйынат лӱмем палемдалт кодын.
Почеламут-влакшым лудаш мый эре йӧратенам. Кызытат коклан 2010 ийыште лукмо «Ӱмыржӧ айдемын – ош волгенче» сборникшым почам, шергалам, шарналтем…
Юрий Иванович дек пытартыш гана мӧҥгыжӧ 1993 ий 3 августышто мийышым. Марий радиошто пашам ыштенам. Вуйлатышына Пётр Васильевич Краснов кабинетышкына тольо да ойла: «Рязанцев тыйым мӧҥгыжӧ ӱжеш. Микрофоныш поэмыжым луднеже…» Мый тунамак тарванышым. Вик койо: Юрий Иванович шӱкшемын, эмлымвер гыч мӧҥгыжӧ колтеныт гына ыле. Пашалан ура шӱман айдемын тазалыкше лушкыдемын, адакше, чаманаш логалеш, тамакымат чот шупшын, тидыжат осал черлан иланаш амалым ыштен дыр… Тыге тунам мый микрофоныш Юрий Ивановичын шке йӱкшӧ дене пытартыш гана лудмо «Нарынче, нарынче…» поэмыжым возен кодышым. Варажым тудо эфирыште ятыр гана йоҥгалтын.
А ик тылзе гыч, 3 сентябрьыште, моткоч пагалыме уста айдемын, Юрий Иванович Рязанцевын, шӱмжӧ кырымым чарныш. 53 ийымат темен ыш шукто…
Йӧратыме марий калыкшын чын эргыже семын тудо эртак ик кугу шонымаш да тыршымаш дене илен:
О, нелеш ит нал тый, шочмо-кушмо мланде,
Шурно кашым тыйыным ом курал гынат,
Но паша муремже, куанен йоҥгалтын,
Ылыжеш йӱд кече эреак тылат…
Снимкыште: Актёр да поэт Юрий Рязанцев.
Фотом редакцийын архвише гыч налме.
Юрий Рязанцев
* * *
Айдемылан пӱралтын курым мучко
Илаш, чал Мландым йӧратен;
Яндар вӱдеш пӱжалтше капым мушкын,
У кечым вашлияш эрден;
У ӱжарам, тыматле умыр касым
Ончаш ӧрмалгышын уэш;
Курал пышташ элертыме у кашым
Сандалык рӱдышкӧ шумеш
Да шогалаш, тошкем воктеке лектын,
Ужар шаршудыш келанен;
Шӱм-чоным почын, поро мутым луктын,
Пидаш ойпогым калык ден;
Ваш-ваш ӧндалын сӱсаналше капым,
Кандалге тылзе йымалан
Шып пелешташ чон ныжылге шомакым
Эн лишыл, шерге йолташлан;
Шыпак пышталын пеҥгыде копаш,
Шепкаштыла йочам рӱпшаш;
Ончалын вуй ӱмбал яндар каваш,
Тӱням ӧндалын ылыжаш!
…Тыгак пӱралтын ӱмыр мучко
Сортала когарген йӱлаш…
* * *
Памаш!..
О, Илышын тамже да томжо,
Пӱртӱсын куатше, моторжо!
Мыняр корныеҥым, тыге шыматен,
Ӱнарым пуэн, колтенат ужатен…
Памаш!..
О, Мланде-аван шинчавӱдшӧ!
Тый, лектын тӱняшке, от йӱкшӧ.
Порылан – шокшын, осаллан – ир йӱштын
Йогет Мланде йыр кече-йӱдшӧ.
Памаш!..
О, Мланде-аван тамле шоржӧ,
Айдеме пиалын тулшолжо!
Тый чон кошкымемым эре тыге шӧрӧ,
А йӱмӧ шумем эре тыге толжо!
