Тыге ойла Советский район «У илыш» колхоз председатель, ялозанлык науко кандидат, Кугыжаныш Погынышто агропромышленный комплексым вияҥдыме, экологий да пӱртӱс дене пайдаланыме комитетым вуйлатыше Надежда Богачук.
Надежда Ивановна агроном тукым гыч. Аваже, Галина Васильевна, шочынжо Ульяновский областьыште, Марий совхоз-техникумышто агрономлан тунем лектын. Ӱмыржӧ мучко Советский районысо «У илыш» колхозышто агрономлан тыршен, «Ялозанлыкын сулло агрономжо» чап лӱмым сулен налын. Тиде селаштак Надежда шочын, университетым тунем лектын. Ончыч Алекссевский посёлкысо «Дружба» агрофирмыште тыршен, кок талук гыч, 2007 ийыште, «У илыш» колхозыш агрономлан ӱжыныт. Тидын деч вара пӱрымашыжым аваж семынак тиде озанлык денак кылден.
Аспирантурышто тунемын, кандидатский диссертацийым арален. Докторантурым тунем пытарен, но докторскийжым гына арален шуктен огыл. Вет тудо шкенжым наукын еҥжылан огыл, производствышто тыршышылан шотлен да шотла. Кызыт тудым студент-влакын экзаменыштым приниматлаш, дипломный пашаштым аралыме годым ӱжыт. 2023 ийыште ончычсо озанлык вуйлатыше Иван Баранов илыш гыч кайымек, пашаче коллектив Богачуклан вуйлатыше лияш ӱшанен. Таче колхоз республикысе ончыл озанлык-влак радамыште ӱшанлын ошкылеш. У ийым ялозанлык кооператив могай кумыл дене вашлиеш, могай лектышыш шуын, ончыкылыклан могай задачым шындыме? Тидын нерген озанлык вуйлатыше дене мутланена.
– Надежда Ивановна, эртыше ийым иктешлаш гын, могай кӱкшытыш шуында?
– Тенийысе пашанам аклыме годым тыгай йодышым шындаш кӱлеш, очыни: тудо ӱшаным сулышо лийын мо? Мый манам: сай да келшыше лийын. 2025 ийыште озанлыкланна 65 ий темын. Тиде жапыште колхозышто шуко еҥ тыршен, пӱтынь илышыжым тӱшка пашалан пӧлеклен. Тау нунылан! Тынар жапыште чакнымашат, ончыко кайымашат лийын. Таче озанлыкна – икшырымын вияҥме татыште.
Коллективна 85 еҥым ушен шога. Тышечын 45 еҥже вольык озанлыкыште тырша. Кокла ийгот – нылле кандаш лий. Самырык-влакат улыт, нуно пашаште келшыше йӧным темлат, эре ум кычалыт.
– Кушкылым ончен куштымаште республикыштат ончыл радамыште улыда. Мо кӱшеш тыгай кӱкшытыш шумо?
– Мланде пашам ончалаш гын, мемнан 3,6 тӱжем гектар курал-ӱдымӧ мландына уло. Вич тӱжем тонн пырчым поген налынна, гектар еда кумло куд центнер дене лектын. Ме республикыште ик тӱжем гыч вич тӱжем марте гектар кумдыкышто шурным куштышо-влак коклаште кокымшо верым айленна.
Сай лектышыш шушашлан ме ий еда шуко минерал ӱяҥдышым, чапле урлыкашым кондена, сортым уэмдена, у техникым налына. Тений гына пырче погымо комбайным, К-530, Китайыште лукмо кок тракторым налынна. Шке жапыштыже шошым мландым пушкыдемдаш лучко МТЗ трактор лектын гын, кызыт куатле ик К-530 трактор пасум ӱдаш ямдылен шукта. Лач тидыжак механизатор-влакым ситарыме йодышым рашемдаш полшен.
– Кургым мыняррак ямдыленда?
– Тиде гана кургым талукат пелылан ситышым шапашленна. Лу тӱжем тонн кукурузо силосым, тынарак кугыт шукияш шудо гыч нӧрӧ кургым ямдылыме. Эше шапашыште олымна уло.
– Колынам, те шудым йӧршеш огыда ямдыле. Тидыже мо дене кылдалтын?
– Шудым ямдылыме деч йӧршеш кораҥынна. Тиде, мыйын шонымаште, жаплан келшыше йӧн огыл. Таче тӱрлӧ ешартыш ден компонент-влак улыт, лач нунак шудым алмаштат. Пырчан шукияш шудо чыла пасум куралынна. Шудым тӱҥалтыш шӱдӧ тоннжым веле сай качестваным ямдылаш лиеш, варажым кушкыл пуаҥеш, да тушто питательный веществаже огеш код гаяк. Кургын кугытшо уло, качествыже уке. Тыгодымак ме вольык ончышо-влак деч шуко шӧрым, презын ешаралтме нелытшым йодына. Тыге лектеш: ме шкенам шке ондалена.
– Ойыртемалтше механизатор-влакым кӧм палемдеда ыле?
– Чыланат тыршат манын каласен кертам. Мутлан, урлыкашым тракторист-влак Владимир Таныгин ден Владимир Пекешин ӱдат. Шурным шийше кум комбайнна уло. Нуным Геннадий Царегородцев, Александр Бояринов, Валерий Кропотов виктарат. Кажныже озанлыкыште коло ий утла тырша, кугу опытан улыт. Шурнывечына 1,5 тӱжем гектарым айла, сандене кум комбайн дене пырчым пӱтынь кумдык гыч жапыштыже поген налына. Тӱҥ инженер Сергей Рыбаков, агроном-влак Алексей Токтаров ден Владимир Медведев ӱшанле улыт. Токтаровшым шукерте огыл армий радамыш ужатышна.
– Яра кийыше ешартыш мландым курал-ӱдаш шонымаш уке?
– Тапшер велне ончычсо «Кундыш» озанлыкын шагал огыл мландыже яра кия гынат, кызытеш улшо мландына кургылык кушкылым ончен кушташ сита. Изирак кумдыкышто шукырак ӱяҥдышым кучылташ, пестицидым келшышын лукташ гын, лектышым кугемден, сайрак лектышым налаш лиеш. Эшежым кызыт пырчым шулдын налыт, шке акше гайрак акым веле темлат. Тыге пырче деч парышым от нал гаяк. Тугеже ешартыш пасужо молан?
– Вольык озанлыкда – тӱҥ отрасль. Тыште могай сӱрет палдырна?
– Чыла вольыкна ик вере, комплексыште, вераҥын. Тидыже моткоч йӧнан. Озанлыкын кассышкыже 95 процент окса лачак шӧрым ужалыме деч пура.1,4 тӱжем вуй тӱкан шолдыра вольыкна уло, тышечын 470 вуйжо – ушкал. Кече еда Шернур сыр заводыш, «Шокта» фирмыш, Республиканский шӧр заводыш лучко тонн шӧрым колтена. Кызыт суткаште кажне ушкаллан шотлымаште кумло кум килограмм дене лӱштена. Ӱмаште ик ушкал деч кокла шот дене 9,6 тӱжем килограммым лӱштенна гын, тений 11 тӱжемыш шуктена. Ушкалым ешараш палемден огынал, тыгодым лӱштышым эшеат ешараш лийынна. Тидлан ешартыш йӧн уке огыл. Но шӧрым ужалыме ак телымат вола. Мутлан, ноябрьыште литр шӧрым 46 теҥгелан ужаленна гын, кызыт кум теҥгелан шулдынрак налыт. У ийлан 40 теҥгелан налаш тӱҥалыт манын ойлат. Сандене парышнат шагалемеш, да мом-гынат чоҥаш, налаш йӧнна иземеш.
– Тыглай пашаеҥ, специалист шотышто нелылык уке?
– Вольык озанлыкыштына кандаш специалист уло: ныл ветеринар, кок зоотехник, ик лаборант да комплекс начальник. Тынар ветеринарым кучымо шкенжым сула. Вет вольыкын тазалыкшым эреак эскерен шогет, вакциным ыштет да моло мероприятийым шуктет гын, кӱтӱм сайынрак арален кодет, лектышат кугемеш. Кандаш дояркына уло. Нуно ситат. Кажныже лийжак манын тырша, иктымат ойырен каласен ом керт. Пашаеҥым ситараш манын, ме нунылан келшыше условийым ыштенна. Доярке кечеш кок гана лӱшта гына. Кургым пуэдыме, терысым эрыктыме пашам шуктышо посна еҥ-влак улыт. Кид пашам чотак шагалемденна. Эше ме тидым шотыш налынна: вольык ончышын, специалистын каныш кечыже уке гын, тудо пашашке ок тол. Специалистна-влак арняште кок кечым канат, а доярке-влак кок кече пашам ыштат да тынарак канат.
– Пашадарым кузерак тӱледа?
– Кызыт озанлыкыштына тылзаш кокла пашадар 60 тӱжем теҥге, республик мучко – 59 тӱжем. Ынде правительстве тыгай условийым шынден: пашадар республикысе кокла пашадар деч изи гын, субсидийым ок тӱлӧ. Сандене ме пашадарым кӱкшытыштӧ кучаш тыршена.
– Пытартыш жапыште чоҥымо, уэмдыме паша шукталтын?
– Тений вӱта-влакым уэмдыме шотышто ятыр ыштыме, ушкал чара бетонышто ынже кий манын, кажныжлан резинке коврикым налынна. Дизель генераторым налме. Электротул южгунам йӧра, ушкал лӱштыдеат шоген кертын. Ынде вич минут гыч генератор шкеак пашам ышташ тӱҥалеш. Загоныш, вӱта йыр шуко бетоным оптенна. Комплекс кундем гыч тӱҥалын, Шернур трассыш лекме марте корныш асфальтым шаренна, тидлан шкенан 14 миллион теҥге оксанам кучылтна. Ончыч корно пеш уда, лавыран ыле, ынде комплексыште тыршыше-влак пашашке кеҥежым туфльо дене толын кертыт.
– У ий вашеш могай тыланымашда лиеш?
– Чылаштлан тазалыкым, пиалым, ончыкылыклан сай ӱшаным тыланем. Тӱшкан ме кеч-могай нелылыкымат сеҥена. Тек озанлыкна умбакыжат пеледеш, шуко шӧрым, шылым ыштен налеш. У ий дене, йолташ-влак!
Снимкыште: Надежда Богачук.
Авторын фотожо.
