«Шке огына тарваныл гын, олмешна нигӧ нимом ок ыште», – маныт Волжский округысо Ӱлыл Азъялыште илыше-влак.
Чынак, тысе калыкын шочмо кундемым чон пытен йӧратымыжым, тудын ойыртемынак мотор пӱртӱсшым нимучашдымын аклымыжым да, сылнын тӱзатен, ончыкылык тукымланат арален кодаш тыршымыжым молыланат пример шотеш кондаш лиеш.
Эн ончычак Ӱлыл Азъял калыкын икте-весе дене келшен илымыжым, чыла тӱшка пашам пырля ыштымыжым, пайремым иквереш эртарымыжым, ойгым лош пайлымыжым палемден кодынем.
Ял калык нигунамат яра огеш шинче. Кызыт, мутлан, емыж-саска ден пакчасаскам ончен кушта, телылан шапашым ышта, сурт вольык ден кайыквусым ашна, оралтым олмыкта але нӧлта… Южгунамже, поснак каныш кечылаште але кас велеш, чыла сурт сомылым коден, кундемым тӱзаташ лектеш да тӱҥалме пашам мучашке шуктымек веле мӧҥгыжӧ пӧртылеш. Ӱлыл Азъялыштат тыгакак. Тыште тӱшка пашалан поснак поян тылзылан июль шотлалтеш.
Азъял-шамычын МАХ мессенджерыште шке чатышт уло, да нуно кундем дене кылдалтше чыла йодышым чӱчкыдынжӧ лач тушто решатлат. Ик кастене вуйым савыме ырес ден часовня кумдыкым тӱзаташ кутырен келшеныт, вес кечын жаплан йоҥгыдырак икмыняр еҥ шӱм-чонлан шергакан верыште шудым солен, шӱкшудым кӱрын, пеледыш клумбым тӱзатен, икманаш, порядкым ыштен. Вес кастене памаш корно ден памашым эрыкташ кӱлмӧ нерген мутым луктыныт. Темлымаш дене чыланат келшеныт, вет тиде сомылым нуно шукертак поро йӱлашке пуртеныт.
Ялысе-влаклан памаш – мландывомыш гыч йоген лекше яндар вӱд веле огыл, тыгак шкешотан пӱртӱс памятник. Тиде вер дене шуко мо: кугезе тукымвож, поро ма шӱлыкан шарнымаш, таумут – кылдалтын. Тыште йӱшаш вӱдым налыт да вургемым шӱалтат, шыпыште да юалгыште куштылгын шӱлалтат, уна-шамычлан сылне вершӧрым ончыктат… Ола гыч шочмо ялыш толшо-влакат шукынжо ончыч памашыш волат, вара веле мӧҥгышт каят.
Калык памашым шинчасортаж гай арала да кертмыж семын тӱзата. Ты ганат корно да эҥер ден памаш воктене кыдал деч кӱшкӧ кушкын шогалше шудым кӧ бензинан, а кӧ кид сава дене соленыт, кӧ шорвондо, а кӧ шаньык дене удыреныт, тыгак кӧ тошкалтышым, а кӧ оралтым ачаленыт, кӧ кӧргыжым, а кӧ юмоҥа-влакым мушкыныт… Мут толмашеш, шке жапыштыже 21 июльышто, 1579 ийыште Юмын Аван иконыжым Казаньыште мумылан пӧлеклалтше православный пайрем кечын, ялыштак шочын-кушшо, кызыт Морко посёлкысо Юмын кончымо черкын настоятельжылан ыштыше протоиерей Леонтий Очетов тиде памашым святитлен да тудым эреак арун кучаш сугыньлен. Кызыт оралте кӧргыштӧ Юмын Аван «Казанский» да Утарышын «Господь Чылам Кучышо» юмоҥашт ден молитва кечат. Тышке кажне ийын 21 июльышто Юмылан ӱшаныше-шамыч Гурий Казанский лӱмеш черке гыч Крестный ход дене толыт, да священник вӱдым святитла.
Кӱчыкат, кужуат огыл памаш корнышто изирак эҥер вашлиялтеш. 2016 ийыште ял калык тудын гоч вончаш чапле пу кӱварым шке вийже дене чоҥен. Жап шукак эртен огыл гынат, таче кечылан тудо йӱр да лум, йӱштӧ да шокшо йымалне палынак шолдырген, илышлан лӱдыкшыш савырнен. Протоиерей Леонтий Очетов шочмо суртышкыжо чӱчкыдын толеш, сандене ялысе илышым, кундемысе уто-ситым сайын пала. Тудак эҥер гоч ты гана кӱртньӧ кӱварым пышташ темлен, тӱҥалтышлан шкежак швеллерым налын. Но верысе-шамыч пагалыме еҥын роскотшым петыраш да сай шонымашым мучаш марте шукташ оксам погеныт да старосто Василий Очетовын вуйлатымыж почеш у кӱварым ямдылаш пижыныт.
Калык сварщик Андрей Уртьевлан нимучашдымын таушта. Тудо паша деч вара, швеллер-влакым иктыш ушен, кӱварлан 42 метр кужытан ӱшанле негызым ыштен. Верысе книгагудым вуйлатыше Лидия Романова ялвуйын чиям, растворительым, кистычкым монь налын кондымыжлан тиде негызым ныл велымат чиялташ кумылан еҥ-влакым чумыренат шуктен. Пырляште паша пеш писын воранен… Теве тыге вашкыде, но пеҥгыде ошкыл дене сай шонымаш шукталтеш, да икмыняр жап гыч эҥер гоч кӱртньӧ кӱвар лиеш.
Иктешлыме семын теве мом ешарем: курык курыклан эҥерта, пошкудо – пошкудылан. Тиде калыкмут поснак ялыште илыше-влаклан келшен толеш. Ӱлыл Азъялыштат лачшымак ваш мутланен келшен, тӱшка пашашке рӱжге ушнен гына у кӱварым чоҥымо, Кугу Ачамланде сарыште участвоватлыше земляк-влакын лӱмыштым возыман баннерым вашталтыме але герой-влакым шарныме лӱмеш стелым шогалтыме гай сай шонымаш илышыш палынак каньылын пурталтеш. Да тыге веле кундем сылнештеш, тыге веле ялын ончыкылыкшо ышталтеш.
Маргарита ИВАНОВА.
Любовь Григорьеван фотожо.
