Советский район Тапшер ял калык шочмо кундемжым тӱзатышаш, улшо поянлыкшым арален кодышаш верч кумылын тырша.
Колхоз пытен – ял мерчен
Ӱшнур села деч ныл меҥге коклаште верланыше Тапшер ялыште У ий деч ончыч лийна. Ял Тапшерке ден Изи Кундыш эҥер серлаште шинча. Тудо нылшӱдӧ ий ончычак негызлалтын. Латиндешымше курым мучашлан тыште кудло кандаш суртышто 450 наре еҥ илен, коло икымше курым тӱҥалтышлан шымле ныл пӧртыштӧ 192 еҥ шотлалтын. Кызыт 97 сурт шотлалтеш, тушто шымле наре еҥ ила. Прописке почеш шӱдӧ витле наре еҥ шотлалтеш.
Тӱҥалтыш школ тиде курым тӱҥалтыш марте пашам ыштен. Калык фельдшер-акушер пунктыш коштын. Ныл ий ончыч райпон кевытшат петырналтын, ынде шочмын да изарнян тышке автолавке толеш, калыклан эн ончыч кӱлшӧ сатум темла. 1995 ийыште кермыч дене клубым чоҥеныт. Ялым Шернур трассе дене нӧлтымӧ корно ушен шога.
Кодшо курымын кандашлымше ийла тӱҥалтышыштыже Тапшер ялысе «Кундыш» колхозым «Советский» совхоз дене ушеныт да ял тудын отделенийышкыже савырнен. Совхозын рӱдӧ илемжылан Ургаш посёлко шотлалтын. Ял совхозышто лиймыж жапыште Тапшерыште пашаеҥ-влаклан пачерымат чоҥен. Совхоз шаланымек, тиде ял уэш колхозыш савырнен, «Кундыш» лӱмымак пӧртылтеныт. Конторжылан клубын ик пӧлемжым ойыреныт. Но тиде жапыште ялыште нимомат чоҥен огытыл.
Калыкым чумырышо вер
Ме ял клубым вуйлатыше Светлана Петухова дене палыме лийна. Тудо тиде пашам коло ий шукта.
– Тӱвыра тӧнежым арален кодашак кӱлеш, – ойла Светлана Александровна. – Ялнаже койын иземеш, илышыже-влакат шагалемыт, да тыгай тӧнежшат петырна гын, илыш тыште йӧршеш гаяк тӱплана. Кызыт клуб калыкым погышо, чумырышо вер семын палдырна. Тудым Ӱшнур школ директор, верысе депутат Валерий Галкинын тыршымыжлан кӧра чоҥымо. Автолавке толмым вучышыла, калык клубышко погына, ваш ужын мутлана, мыят иктаж-могай мероприятийым эртараш йӧным муам. У ийлан чапле кожым шогалтенна, сӧрастарена. Тыге ий еда ыштена. Тений сай программым ямдыленам. А такшым У ий пайремыш нылле наре еҥ погына. Пашашке тӱҥалмем годым клубышто чӱчкыдын дискотекым эртаренна, утларакше ӱдыр-влак толыныт. Ынде ялыште утларакше пенсионер-влак илат гын, тыгай мерприятийым эртараш нелырак. Ончыч школ лийын, да икшыве-влак дене тӱрлӧ мероприятийым эртаренна. Ялна гыч кум йоча – Даша, Ульяна да Матвей – школышто тунемеш, ик икшыве йочасадыш коштеш. Нуным кунамже школын автобусшо дене шупшыктат, кунамже ача-ава-влак шке машинашт дене наҥгаят. Ялна воктенак сото кыл вышке верланен. Тидыже мыланна моткоч йӧнан.
Клуб мучко коштын савырнышна да чылажымат жаплан келшышын сӧрастарымым ужна. Эн тӱҥжӧ – ялыш пӱртӱс газым 2007 ийыште пуртеныт гын, кум ий гыч клубымат канде тул дене ырыкташ тӱҥалыныт. Тыгай условият ялым арален кодаш йӧным ыштен.
Пӧртымат чоҥат
Ялыште илыше-влаклан тыште паша вер уке. Лачак Геннадий Царегородцев «У илыш» колхозышто механизаторлан ышта, комбайн дене шурным шиеш. Шукынжо оксам ышташ ӧрдыж кундемлашке коштыт. Вольыкым ашнышат ынде уке гаяк, лачак казам кучат. Геннадий Пауткин ешыж дене латик вуй марте ушкалым ашнен, шӧрым ужалаш пазарышкат кудалыштын. Но пелашыже ӱмыр лугыч лиймеке, вольыкым ашнымым чарныш. Шкет пӧръеҥлан тынар ушкалым ончаш, лӱшташ йӧршынат куштылго огыл. Кызыт шкетын ила, икшывыже-влак Советский посёлкышто улыт, ачашт деке чӱчкыдын толын каят.
Клуб вуйлатыше Светлана Петухован пелашыже Афган сарыште лийын, тудлан «Советский» совхоз пачерым чоҥен пуэн, да кызытат туштак илат, уныкам ончат. Пелашыже «Акашевский» сурткайык фабрикыште пашам ышта.
Илыме верым чоҥышо-влакат улыт. Мутлан, Роман Богачев Москвашке коштеш, шиномантажыште тырша. Самырык ешын кок икшывыже уло, шукерте огыл кок пачашан пу пӧртым нӧлтен. Юрий Рыбаковат кермыч дене кок пачашаным чоҥен шынден. Геннадий Царегродцевын пӧртшӧ чапле. Калыкым илыме верым чоҥаш эн ончычак пӱртӱс газ улмо сымыстара.
Пай мланде полшен
– Кодшо курымын индешлымше ийлаштыже ялыштат илыш неле ыле. Шукын шке озанлык кӱшеш илен лекташ тыршеныт, – ойла умбакыже Светлана Александровна. – Мемнан денат пай мландым шеледаш тӱҥальыч. Шуко икшыван-влак кок-кум пакчашке пареҥгым шынденыт. Меат пай мландым документ почеш шкаланна возыктышна, налогым тӱлена, коло сотык кумдыкышто шудым ончен куштенна. Тунам кум ушкалым, сӧснам ашнышна. Но чыланак мландым шкаланышт ышт возыкто, ынде тушто пӱнчер кушкаш тӱҥалын. Кызыт тыгай мландыште снеге, мӧр сайын шочыт. Кодшо ийын ял мучаштак тыгай саскам шуко погенна, пӱртӱсын пуымо поянлыкше дене пайдаланенна. «Кундыш» колхозын мландыж дене ынде «У илыш» озанлык пайдалана, шурным, кукурузым ончен кушта.
Шке вий дене
Ме тысе кок памаш гыч иктыж воктене лийна. Ожно, маныт, тыште эсогыл тынеш пуртеныт. Урем дене эртымына годым ончычсо ФАП-ын оралтыже шӱлыкын койын шинчымыжым ужна. Леведышыже эше чапле, окна-влакат сай улыт. Но тудо… петырналтын. Тиде памашым ик пел ял калык шке оксам поген ачален, вес памашыжым – вес пел ял калык. Моторын сӧрастарыме памашысе вӱд, шоргымо йӱкым луктын, чарныде волак мучко йога. Ӱлнырак умдыр-влак пӱям ыштеныт, пушеҥгым пурын йӧрыктылыныт. Тышке вате-шамыч вургемым шӱалташ кызытат коштыт. Воктенак, чоҥгаташте, часамла волгалт шинча. Светлана Петухован мутшо почеш, тудым ышташ тиде ялеш шочын-кушшо, Марий Элыште гигиене да эпидемиологий рӱдерын тӱҥ врачше, Россий Федераций здравоохраненийын сулло пашаеҥже Сергей Бастраков кугу надырым пыштен.
Латкок ий ончыч ял пайремым эртареныт. Тунам кумдан палыме карт кугыза, тиде ялеш шочын-кушшо-влак Ефим ден Григорий Виногоровмыт чолгалыкым ончыктеныт, «У илыш» колхоз деч полышым йодыныт. Кызыт сарлан кӧра пайремым ышташ кумылышт уке, адакшым спонсорым муашат куштылго огыл. Но тиде ялыштат муро йӱк шергылташ тӱҥалеш манын ӱшанышт йомын огыл.
Снимкыште: Тапшер клуб вуйлатыше Светлана Петухова.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
