2025 ий – Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтлан лӱмгече идалык: тений 4 августышто тудлан 95 ий темын. Марий академийнан эртыме корныштыжо поснак келге кышам кодышо йыжыҥ-влак могай лийыныт? МарНИИЯЛИ-м вуйлатыше, филологий науко кандидат, доцент Людмила Григорьеван Марий Эл радиолан пуымо интервьюжо негызеш институтын илышыжым, пашажым умбакыже шергалына.
– Людмила Яковлевна, лӱмгече идалыкыште Марий институтын эртыме корныж нерген келгынрак палыме шуэш. Мутат уке, эн ончычак негызлыме нерген мутым тарватыман.
– Марий научно-шымлыше институтын историйже моткоч келге, ойыртемалтше. Кажне йыжыҥын – шке сеҥымашыже, шке жаплан келшыше нелылыкше. Но нелылыкшат – умбакыже пеҥгыдын, ӱшанлын ошкылаш полшышо ужаш. 1920-шо ийыште, Марий автономий областьым почмеке, кажне паша сферлан вияҥашыже йӧн утларак почылтеш. Тунамак Марий автономий областьым почмаште тыршыше-влак умыленыт: наукым вияҥдыман. Тудо вияҥеш гын, кундемын экономикыже, тӱвыраже, моло ужашыжат пеҥгыдемдалтын толыт. Сандене тӱҥалше шымлызе, кравед-влак, шке коклаштышт икте-весе дене вашлийын мутланен, тидын нерген шонаш, материалымат погаш тӱҥалыныт. Ты шотышто тӱҥалтыш жапыште краевед-влакын полышышт моткоч кугу. Марий тоштер пелен краеведений ушем пашам ыштен. Тудын историйжым кызыт Ольга Анатольевна Требушкова шымла, лишыл жапыште посна книга дене савыктен луктеш манын ӱшанена. Тыге лу ий жап ямдылалтме паша каен шоген. 1930-шо ийыште, апрельыште, эн ончыч мутланымаш лийын, тушто Марий кундемнан икымше научный учрежденийжым почаш жап шуын манын палемденыт. 4 августышто Марий областной исполнительный комитетын пунчалже негызеш Марий шымлыше институтым икымше научный учреждений семын пеҥгыдемденыт. Ты кечынак икымше вуйлатышылан Владимир Алексеевич Мухиным сайленыт. Тунам тудо лачак шочмо кундемышкыже Москосо аспирантурым сайын тунем пӧртылын. Марий автономий областьым почмаштат, документ пашам шуктымаште, тудо изи огыл надырым пыштен. Икманаш, мер-политик пашаеҥ семынат палыме лийын шуктен, сандене тыгай кугу пашам тӱҥалаш тудланак ӱшаненыт. Институтшо вет эн ончыч комплексный шымлыше институт семын почылтын. Тыште кум пӧлка лийын: тиде пӱртӱс, тӱвыра да илыш-йӱла (быт, илыш условийым шымлымаш). Кум пӧлка шуко посна секций-шамычлан ойыралтын: статистике, промышленность, чоҥымо паша, тазалык аралыме паша, ялозанлык, чодыра озанлык, туныктымо паша, историй, этнографий, йылме, сылнымут. Мо гынат чыла фундаментальный наукылан негызым пыштыше рӱдер семын лачак тудо жапыште МарНИИ лийын. Палемдаш кӱлеш, тӱҥалтыш жапыште институтышто 17 сотрудник пашам ыштен. Специалист-влак ситен огытыл, сандене моло олала гычат ӱжыныт. Тыге мемнан дене Моско, Ленинград, Озаҥ, Чебоксар, Угарман гычат шымлызе-влак пашам ыштеныт.
– Нунын кокла гыч иктыже – Василий Петрович Мосолов.
– Моткоч чын палемдышда. Василий Петрович – ялозанлык науко доктор, СССР академийын еҥже, моткоч лӱмлӧ, палыме, тӱнямбал кӱкшытан учёный. Тунам тудо институт директорын икымше алмаштышыже, полышкалышыже семын пашам ыштен. Кундемыштына ялозанлыкым вияҥден колтымаште, икымше опытный станцийым почмаште инициатор семын лийын да ты пашам ворандарен колтымаште кугу надырым пыштен. Чодыра озанлыкым вияҥдымаште Виктор Николаевич Смирнов тыршен, чодырасе мландым шымлыме пашан школжылан негызым лач тудо пыштен. Тазалыкым аралыме пашам вияҥдымаште тунам Андрей Богданович Коленько поснак кугун тыршен, варажым тудо Калинин институтысо черым эмлыме шотышто кафедрым вуйлаташ тӱҥалын, докторат лийын. Тыгак тазалыкым аралыме йодыш дене Христофор Арамович Никагосян пашам ыштен. Икманаш, ме тидым ондакракше кумдан ойленат огынал, кундемыштына фундаментальный науко-влаклан вияҥаш негыз лач Марий шымлыше институтышто пышталтын. Эркын-эркын тиде шинчымаш негызеш Поволжский лесотехнический институтым почашлан шӱкалтыш ышталтын, Марий пединститутым почмо, а вараже – Туныктымо пашам саемдыме шотышто кадрым ямдылыше институтым, кызытсе Марий образований институтым.
– 1937 ийыште институт науко тӱняште эше гуманитарный виктышым пеҥгыдемдаш манын тӱҥалтышым налын, эсогыл 1937 ийыштак институтышто йылме шанче дене икымше научный конфереций эртаралтын. Айста тиде виктышымат шергалына.
– Чын. 1937 ий гыч институтна гуманитарный научный учреждений семын пеҥгыдемдалтеш. Ты ийынак эртаралтше икымше кугу конференцийже лач йылме йодышлан пӧлеклалтын, вет тунам тудо эн пӱсын шоген. Марий калыкын пеҥгыдемдалтше шке литератур нормыжо, йылмыже лийын огыл. Санденак тиде йодыш тунам кугун каҥашалтын, да конференцийышкат моткоч шуко шымлызе ушнен. Протокол-шамыч ончыктат: каҥашымаш пеш шокшо лийын. Ик литератур йылме, могай падеж системым ойырымо, орфографийым кузе пеҥгыдемдыме нерген мутланеныт. Йылмым вияҥдыме дене кылдалтше йодыш моткоч шуко, нуным кузе виктарен колтымо нерген ойленыт. Историй да этнографий йодышым шымлымаште тунам Пётр Ильич Лашманов, Михаил Николаевич Янтемир, Андрей Георгиевич Петухов тыршеныт. Калык ойпого, экспедицийлаш лектын коштмо паша лач ты пагытыште утларак вораҥын. Марий йӱлам, мурым, туштым шымлымаште Тихон Ефремович Ефремов тыршен, институтын пашаеҥже лийын. Поснак палемдыман Ксенофонт Архипович Четкарёвым. Тудо шке жапыштыже директор семынат тыршен. Марий калыкын ойпогыжым Россий, тӱнямбал кӱкшытлашке нӧлталашлан тудын шанче пашаже, статьяже-влак моткоч кугу надырым пыштеныт. Тудым марий фольклористикылан негызым пыштыше семынат палемдаш лиеш. Чаманен каласыман, чержылан кӧра докторлык диссертацийжым арален шуктен огыл, пашаже марий калык ойпого негызеш руш калык дене вашкылнам шымлымылан пӧлеклалтше лийын. Келге шымлымашан рукописьше мемнан институтышто аралалтеш.
Институтым вуйлатыше Владимир Алексеевич Мухин йылмым, сылнымут ойыртемым шымлен. Учебник-влакым ямдылыме шотышто моткоч кугу пашам шуктен. Гурий Гаврилович Кармазин йылме пӧлкаште икымше штат пашаеҥ лийын. Лач 1937 ий гыч йылме пӧлка посна пӧлка семын пашам ышташ тӱҥалеш. Сылнымут йодышым шымлымаште Михаил Степанович Калашниковым, Георгий Захарович Ефремовым, Пётр Григорьевич Першуткиным палемдена. Нуно тунам писатель семынат пашаштым талын вӱденыт, тыгак шымлымашкат ушненыт. Пётр Петровичын «Кутко сӱанже» тунамсе пагытыштак кумдан палыме лийын. Марий сылнымутым вияҥдымаште нуно моткоч тыршеныт.
– 1937 ийым тарватышна гын, палена: элнан, кундемнан историйыштыже тудо репрессий шот денат поснак келге кышам коден. Чаманен каласыман, тунам тиде пагыт интеллигент-влакым «поген» налын, нунын коклаште мемнан институтын пашаенже-влакат лийыныт.
– Историйыште репрессий жап ик эн неле пагыт лийын. Эн ончычак тудо Владимир Алексеевич Мухиным «поген» налын, вара тудын полышкалышыже-влак Михаил Николаевич Янтемирым, Сергей Гаврилович Эпиным, тунамак Гурий Гаврилович Кармазиным, Тихон Ефремович Ефремовым – 70 ияшымат – кучен наҥгаеныт. Да молымат… Ме нуным шарнена. Тыгай неле пагыт нерген ойлымо ок шу, но историй чын лийшаш, ме чын историйым палышаш улына. Репрессий жап шем палым коден, но лӱм-влакым пӧртылтымӧ.
– Совет элнан историйыштыже, Марий республикнан историйыштыже моткоч келге кышам эше ик неле пагыт коден – Кугу Отечественный сар. 1941 ийыште Марий шанче институтым петырашат логалын…
– Кугу Отечественный сар тӱҥалмеке, шымлызе-влак элым аралаш каяш кумылым вигак ончыктеныт. Тунам нуно вийвал пагытыш шушо, самырык лийыныт да шукынжо пӧръеҥ-шамыч. Мутат уке, институтым петыраш логалын. Кеч-могай неле пагытыштат науко, туныктымо, тӱвыра да моло пашат вияншаш – тидым умыленыт, тыге 1943 ийыште уэш почыныт. Чаманен каласаш логалеш, шымлызе-влак кокла гыч шукышт сарыште вуйым пыштеныт. Ме, нуным шарнен, посна стендым ыштенна. Кажне гана Сеҥымаш, Талешке кече-влакым палемдыме годым, порын шарналтен, тушко пеледышым пыштена, самырык-влаклан каласкалена.
(Умбакыже лиеш)
Фотом МарНИИЯЛИ-н архивше гыч налме
