Шыже эрдене Шернур Койсола школ мыйым ик йӱк-йӱан деч посна вашлие: урок кайыме жап.
Таче кундемнан ик эн тошто тунемме верже кузе ила, кызытсе илышын йодмашыжлан келшыше шинчымашым налаш йоча-влакын йӧнышт могай? Тиде да моло нерген 90-ше ийла гычак ты школышто тыршыше, а 2012 ий гыч школ директорын пашажым шуктышо Наталья Вершинина дене мутым вашталтышна.
– Наталья Андрияновна, палена, шукерте огыл Койсола школ кугу лӱмгечыжым палемден.
– Чын, ӱмаште мыланна 150 ий темын. Школнан йӱлаже моткоч поян, моло деч палынак ойыртемалтше. Тиде – верысе калык, ача-ава-влак дене чак пашам ыштымын, самырык тукымым изинек шочмо кундемым йӧратышым куштымын лектышыже. Кеч-могай мероприятийым шкенан кундемысе калыкын илыш-йӱлаж дене кылден эртараш тыршена. Школна 9-ше класс марте веле гынат, йоча-влак лач мемнан дене пеҥгыде негызым налышт манын тыршена, тек нунылан умбакыже илыш корно дене каяш куштылгырак лийже. Ты негызше мо? Тиде еш ден школ коклаште пеҥгыде вашкыл. Йоча – ача-ава – школ – кум лукан ты фигур пеҥгыде лийшаш . Изи школ – кугу еш гай, кеч-могай паша ышталтше, тушко кажныже ушна.
– Да кажне йочамат сайын паледа…
– Туге. Кумло кум йочан гай классыште кажне икшывылан тӱткышым ойыраш йӧсӧ. А мемнан иктыште – латик тунемше, весыште – индеш, ныл йочан класснат уло… Сандене кажне йочан кумылжым ужын-шижын кертына. Можыч, нунын кокла гыч ала-кудыжым таче тарватыманат огыл – тиде вигак коеш. Но, конешне, «минусшат» уло. Йоча-влаклан кугурак тӱткыш ойыралтеш, а тидыже нунылан чылаж годым ок келше. Мутлан, уроклаште йодат, вара мероприятийлаш нунымак ушет. Тыгай годым нойымышт шижалтеш. Ончычсо дене таҥастарымаште, кызыт мероприятийжат пеш шуко, илыш чынжымак «шолеш». Но мо сай – кажне икшыве дене индивидуально пашам ышташ йӧнна уло. Кажныжын шинчымашыже, моштымашыже могай палена, да, тидым шотыш налын, тудым вияҥдена, чын корныш виктарена. Кумылжым гына ончен шинчаш ок лий, эреак ончыко шӱкыман. Йоча вет йочак, кугыеҥын полышыжыжо тудлан кӱлеш.
– Тугеже таче школыштыда ешартыш образованийым налаш могай йӧн уло?
–Кок ий ончыч «Образований» нацпроектын «Кажне йочан сеҥымашыже» федеральный проектше почеш кок направлений – «Робототехнике» ден «Корнысо самырык инспектор-влак» – дене кружок-влак кажныже арнялан кок гана пашам ышташ тӱҥалыныт. Икымшышкыже 5-ше класс гыч 9-ше класс марте тунемше-влак коштыт, кокымшышкыжо – 1-ше гыч 4-ше класс марте. Туныктышо-влак чылан тунем лектыныт, технологий оборудований ситышын.
Весе. Палемдыме нацпроектынак «Цифран тунемме кумдык» проектше почеш кок ий ончыч школлан 32 ноутбукым, шуко функциян 6 устройствым, интерактивный доскам, кок кугу телевизорым пуэныт. Школыш коштшо 55 йоча кажныже ноутбук дене пайдаланен кертеш. Интернет йӧн шотыштат нелылык уке. Ондак WI-FI тӱҥ школышто гына лийын гын, ӱмаште тӱҥалтыш школышкат ыштыме. Тыгай пӧлекым мыланна школын лӱмгечыжлан район администраций ыштен, тиде ешартыш ресурслан 110 тӱжем наре теҥгем кучылтмо. Образований да науко министерствын йодмашыж почеш, школышто «Функциональный грамотность» курс илышыш пурталтеш: йоча-влаклан естествонаучный, математике, финанс да моло направлений дене ешартыш шинчымаш пуалтеш. Тунемшына да школышто тыршыше кугыеҥ-влак шахмат дене кажне гаяк таҥасымаш гыч призан вер дене пӧртылыт. Министерствын йодмашыже почешак, тоштер дене кылдалтше направленийым шыҥдарена. Тоштерым посна кабинетыште чумыраш йӧнна уке, туге гынат тоштер экспозицийым погаш, тудым чумырен ончыкташ йоча-влакым туныктена, тидлан ик шагат ойыралтеш.
Спорт шотышто ойлаш гын, спортзална уке, но тӱжвалне площадке уло. Сай игечыште тунемше-шамыч ече дене коштыт, футболла модыт. Начар кечын тидлан коридорнам йӧнештарена.
– Туныктышо-влак ситат?
– Туныктышо-влак ситат, кызытлан вакансий уке. Чылан опытан улыт. Но ончыкыжым кадр шотышто йодыш нӧлталтеш, очыни, молан манаш гын ме кызыт чылан гаяк ик ияшрак улына. Витле вич ияш сулен налме канышыш лекман гын, кызыт шукын сулен налме канышыште лийына ыле.
– Наталья Андрияновна, шке нерген палдарыза, пожалуйста: кушто шочын кушкында, тунемында да молан туныктышын профессийжым ойыренда?
– Мый Пошкырт кундем Мишкан район Озерка ялыште шочын-кушкынам. 1992 ийыште Крупская лӱмеш Марий пединститутым тунем пытаренам, ты кундемыш марлан толына. Профессий шотышто ойлаш гын… Каласен шым пытаре: школыштына профориентаций дене кылдалтше паша вияҥын, сандене йоча-влак ты шотышто шуко направленийым палат. Мемнан тунемме годым профориентаций изиш вестӱрлырак лийын, санденак шонымашат весе ыле. Изинек «Врач але туныктышо лияш могай сай» шоненам, моло профессий шотышто умылымаш лийын огыл. 8-ше класс деч вара медучилищыш тунемаш пурынем ыле. Документым йодаш миенам, а мылам туныктышо «Акбулдина (ӱдыр фамилием тыгай лийын), тылат документым ом пу. Луымшо классым тунем пытарет, а вара училищыш огыл, институтыш кает» манын. Ача-авам дене пырля йодам гын, можыч, пуат ыле, но ала-молан шкетын миенам… Но туныктышо тыге каласен гын, тыгак ыштыман. Чынжымак, варажым шинчаончалтышемат вашталтын. А экзамен годым мылам завуч ик еҥлан институтыш тунемаш пураш направлений улмо нерген увертарен, мылам каяш темлен… А мыйын изинек, паледа, могай шонымаш ыле? Букварьыште тыгай сӱрет лийын: Йошкар-Ола, Ленин площадь, туныктышо корно гоч йоча-влакым вӱден ошкылеш… «Мыят ты корным тыгак вончышаш ыле», – эре шоненам. Адакшым мончаш пурымо годым кокам мыйым выньык дене пералтымыж годым «Наташа ӱдыремлан тиде изи йол дене Йошкар-Олаште йошкар ката дене кошташ гына пӱрыжӧ» манеш ыле… Тиде каласымат вӱрышкак шыҥен ала-мо. Йошкар катаж дене, можыч, коштын омыл, а йошкар кемемже лийын…
– Школ вуйлатышын пашажым шуктымо деч посна Те марий йылмым да литературым туныктеда. Марий йылмым тунемме шотышто школышто таче сӱрет могай?
– Нелылык уло, но ме ялысе школ улына, сандене шочмо йылмынам аралышаш улына. Тений икымше классыш 11 йоча толын, нуно утларакшым рушла мутланыше улыт, шуко марий мутым огыт пале. Тӱҥалтыш классыште шукыжым тыге, но варажым кугурак класслаш куснымо семын сӱрет сай могырыш вашталтеш. Туге гынат шочмо йылме дене ончычсо гай марла яндарын да моторын мутланыше йоча шагал. Но кызытсе 9-ше классыш коштшо-влак молодец улыт, этнокультур предметла дене олимпиадым вучат веле – тунемаш кумылышт уло, ӱмаште нуно регион кӱкшытыштӧ сай результатым ончыктеныт. Экзаменлан марий йылмым да сылнымутым ойырымыштат нине предметлам сайынрак тунемаш кумылаҥда. Ончыкылык нерген ойлаш гын, кызытсе 5-ше классна марий шӱлышан манын каласаш лиеш, сандене марий йылмым вияҥдымаште уло кӧ дене пашам ышташ.
– Наталья Андрияновна, туныктымо пашаште 90-ше ийла гычак тыршеда. Тендан шонымаште, кӧ тугай туныктышо?
–Туныктышо туныктышашак. Тудо, туткар лийын кертмым ончылгоч ужын шуктен, йочалан чын корным ончыктышо, полышым пуышо лийшаш. Можыч, воктеныже огеш ошкыл гынат, икшыве тудым шижшаш. Икымше гыч индешымше класс марте туныктымо жапыште ала-моат лиеда, туге гынат ала-молан чеверласымышт годым шинчавӱд лектеш… Ме шулдырдымо йочам вашлийына – шулдыраҥшым ужатена. Туныктышо айдемым южыш нӧлтен шога. Южышто кажныже шке кӱкшытыш шуэш, но айдеме тушто ӱшанлын да чын чоҥештен моштышаш. Туныктышо лач тидым ышташ туныктышаш.
Г.Кожевникова
Авторын фотожо
