Тиште кече вашеш Марий образований институтышто «Марий йылме уроклаште у метод ден технологийым, искусственный интеллектым кучылтмо йӧн-влак» республик кӱкшытан семинар лийын.
Ий гыч ийыш илыш орва писынрак да писынрак пӧрдеш да айдеме дечат писылыкым йодеш. А туныктышо-влак деч – поснак, нуно пеш кӱчык жапыште саманлан келшыше у технологийлан тунем шуктышаш да тудын полшымо дене самырык тукымым туныктышаш улыт.
Семинарым почмо годым Марий образований институтын проректоржо Надежда Гусева эн ончыч лач тидымак палемдыш да каласыш: «Пытартыш жапыште тӱрлӧ амаллан кӧра йоча-влак шочмо йылме деч торлат, садлан шочмо йылме дене урокышто у йӧным, технологийым кучылтын веле нунын кумылыштым савыраш лиеш. Туныктышо-влакын тӱҥ инструментышт – тунемме программе, тудлан келшыше тунемме книга. Тудо, мутат уке, адакат жаплан келшыше лийшаш. Марий йылме дене кылдалтше предметла дене нуным 2017 ий гыч Марий образований институтын гына лукташ праваже уло». Тугеже палемдыме ий гыч тунемме-методический литературым лукмо, тудым вес кундемлаш колтымо шотышто могай паша ышталтын, да 2026 ийлан мыняр ямдылен савыкташ палемдыме? Ты шотышто Надежда Васильевнан каласкалымыжым иктешлаш гын, пытартыш ийлаште сӱрет сай могырыш вашталтын. Мутлан, 2017 ийыште улыжат 2 лектын гын, 2025 ийыште – 12. Палемдыман, тений ямдылен да савыктен лукмо тунемме программе-влак коклаште – йочасадыште кугыжаныш (марий) да тыгак шочмо (марий) йылмым туныктымо программе-влак.
2026 ийлан тыгай тунемме-методический литературым лукташ палемдыме:
–1-4-ше класслан олыкмарла шочмо (марий) йылме да литератур дене методический пособий-влак;
– 10-11-ше класс-влаклан олыкмарла «Марий (шочмо) литератур»;
– 1-ше класслан олыкмарла «Азбука»;
– 1-ше класслан олыкмарла «Марий (шочмо) йылме»;
– 1-ше класслан олыкмарла «Шочмо марий йылме дене литератур;
– 2-шо, тыгак 3-шо класс-влаклан курыкмарла «Шочмо марий йылме»;
– 5, 6, 7-ше класс-влаклан рушла «История нашего края Республика Марий Эл» да тиде учебниклан методический пособий;
Марий образований институт марий йылме дене тунемме-методический литературым вес кундемлаш колтымо пашам умбакыже шуя. Тений, мутлан, Удмуртийыш 25 наименованийым колтымо, Пошкырт кундемыш – 22-ым.
Мемнан кундемысе марий йылмым туныктышо-влак кажне ийын Марий Элнан чапшым Россий кӱкшытан профессионал мастарлык конкурслаште, съезд ден конференцийлаште аралат да шочмо йылмынан чапшым кӱшнӧ кучат. Тений тыгай мероприятийлаште лийше-влак ты кечын семинарыш погынышо-влакым палдареныт. Эн ончычак мутым Йошкар-Оласе «Ший оҥгыр» йочасадын заведующийже Светлана Красновалан пуышт. Ушештарена, шке жапыштыже тиде йочасад национальный статусан лийын. Кызыт тыгай статусшат, тушто марий йылмым туныктышат уке, туге гынат таче тиде дошкольный организаций йоча-влакым марий йылмылан шӱмаҥдыме пашажым умбакыже шуя. Йочасадыште тыршыше педагог-влак да нунын уло чон дене тыршымышт нерген Светлана Михайловна куанен каласкалыш. Но теве мо шотышто тургыжланен мане: «Таче мыланна, йочасад-влаклан, кугыжаныш марий йылме дене программым пуэн. Но чон теве мо верч коршта – педагог-влак огыт сите. Мемнан кайымеке, кӧ толеш?.. Кеч-могай амалым ойлена гынат, шочмо йылме еш гыч тӱҥалеш».
Россий кӱкшытан съезд, конференций, конкурс-влакын кӱлешлыкышт уке огыл. Нуно тӱрлӧ кундемла гыч погынышо туныктышо-влаклан шкем ончыкташ да вес регионласе паша опыт дене палыме лияш, шкан ум налаш йӧным ышта. Светлана Михайловна ты шотыштат мутым тарватыш. Ӱмаште тудо Москваште эртыше дошкольный образований сферын пашаеҥже-влакын съездыштышт лийын. «Тушто Башкортостан республик гыч мийыше участник-влак паша опытышт дене палдареныт. Нунын кундемыштышт туныктышо-влакым кумылаҥдаш 500 грант уло. Йочасадыште шочмо йылмым чумыр налмаште 392 педагог туныкта, техникум ден колледжлаште – 57. А мемнан техникум ден колледжыште – иктат уке… А национальный олимпиадылаште сеҥыше-влаклан вузыш тунемаш пураш 10 баллым ешарат. Молан тидым Марий кугыжаныш университетлан ышташ огыл?»
Тенийысе Россий кӱкшытан конференций Сыктывкар олаште эртен. «Мемнам ик йочасадын паша опытшо дене палдареныт, – ойла Светлана Михайловна. – Тиде, чынжымак, шочмо йылмын шепкаже. Тушто пашам ыштыше педагог-влак чыланат верысе тӱвыра пӧртыш мураш коштыт, ансамбльым чумыреныт. Йочасадыште физкультурым туныктышо кажне занятийым национальный вургемым чиен эртара. А эше – кажне занятийыште 5 минут шочмо йылме дене мутланымашлан ойыралтеш!»
Умбакыже кызытсе жаплан келшыше туныктымо йӧнышт дене палдарыме выступленийым Морко район Унчо школ гыч Ирина Оразаева, Шернур район Кукнур школын туныктышыжо Людмила Алмаматова ыштеныт. Волжский район Карай школын директоржо Любовь Сергеева шочмо йылмым туныктымын, тудын дене пайдаланымын кӱлешлыкше нерген ойлен.
Кажне ийын туныктышо-влак коклаште этнокультур направлений дене эн сай электрон ресурслан республик кӱкшытан конкурс увертаралтеш. Тений тудо Марий Элыште 9-ше гана лийын, чылаже 32 участник деч 20 паша пурен. Семинар кышкарыште конкурсышто сеҥыше-влакым увертареныт. Нуным Марий Эл образований да науко министр Лариса Ревуцкая саламлен да сеҥыше-влаклан веле огыл, чыла туныктышылан шочмо йылмым аралымашке надырым пыштымыштлан тауштен.
«Эн сай тунемме электрон ресурс» конкурсышто 1 степенян диплом дене палемдалтыныт:
Марий (шочмо) йылме дене – Ольга Микрякова (Курыкмарий район Кузнецово школ) палемдалтын;
«Марий (кугыжаныш) йылме дене – Надежда Голубкина (Морко посёлкысо 2-шо №-ан школ);
ИКН дене – И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын методистше Александр Баданов, Семёновко интернат-школ гыч туныктышо-влак Игорь Суринов ден Наталия Фатьянова.
Г.Кожевникова
