Мер Каҥашыште
Самырык ача-авам кумылаҥдыман
Морко районышто тӱвырам, шочмо йылмым аралыме шотышто ик эн ончылно улыт.
Молылан примерым ончыктат, сандене тиде кӱкшытым кучыманак. Тыгай тыланымашым каласышт кодшо кугарнян Мер Каҥашын вуйвержын черетан заседанийыштыже. Тудо Морко поселкышто, М.Н.Янтемир лӱмеш литератур да этнографий тоштерыште, эртен. Погынымашым Оньыжа Эдуард Александров ден Мер Каҥашын еҥже Анатолий Титов вӱденыт.
Вуйвер верлаш лекме еда ХII Марий калык погынын резолюцийже шукталт толмым, йылме, тӱвыра да йӱла дене кылдалтше идалыкаш паша лектышым шымла. Ты гана иктешлымашым школышто этнокультур предметлам туныктымо, рӱдӧ книгагудо системын да Марий Кужер клубын шуктен шогымо сомылышт гоч почын пуэныт. Кажныжын презентацийже поян лийын. Тушеч таче иктыжым, район администрацийын туныктымо пӧлкаште методический рӱдерым вуйлатыше Светлана Александрован иктешлымашыж дене палдарена.
«Морко районышто 20 школ гыч 13-штыжо марий йылмым шочмо йылме семын 977 икшыве тунемеш. Нунын кокла гыч 9-ше классыште тунемше 88-ын марий йылме дене, 83-ын марий литератур дене экзаменым кучаш ямдылалтыт.
8 школышто: Морко поселкысо кум, Октябрьский, Зеленогорск, Кужер, Петровский школаште да Коркатово лицейыште (тыште тыгак – шочмо йылмым) – 1723 икшыве марий кугыжаныш йылмым тунемеш.
Чаманаш логалеш, 10-11-ше класслаште шочмо марий йылмым тунемше йочанаже район мучко 20 веле.
Пытартыш вич ий жапыште ялысе школласе йоча-влакын чотышт 242-лан шагалемын, Моркышто – 44-лан. Ик школат петырналтын огыл, но ялысе калыкын чотшо шагалемеш, амалжат раш – тушто самырык еш шагал ила.
Чыла ялысе школлаште шочмо марий йылмым кузе тунемыныт, тугак тунемыт, «рушла кутыраш тӱҥалше» марий йоча-шамычымат туныктена, лектышна уда огыл.
Марий кугыжаныш йылмымат ме интегрированно тунеммашке куснен огынал, шагатымат шагалемдыме огыл, тидлан школлаште йӧным мумо.
Ача-аван кумылышт почеш район мучко кугыжаныш марий йылмым ик школышто лу икшыве, весыште шымытын огыт тунем – кумылаҥден шуктымо огыл.
Марий Элысе калык-влакын историй ден тӱвыраштым кажне школышто туныктена, чыла класслаште огыл гынат, «Шочмо кундемын историйже» модульым пуртымо дене культур ужашыжым туныкташ кажне школ йӧным муын. Вес тунемме ийыште «Духовно-нравственная культура России» у предмет шыҥдаралтеш, ИКН предметын содержанийже тушто вержым садак муэш манын шонем.
Тиде аланыште 27 туныктышо тырша. Улыт самырыкат, но тӱҥ шотышо –вийвал пагытан туныктышо. Кажныжлан кугу таум каласынем: йочам конкурслан ямдылышылан, шке профессионал мастарлыкым ончыктышылан, урокышто келге шинчымашым пуышылан, электрон образовательный ресурс конкурсын участникшылан, сеҥышылан, мер пашам шуктышылан, Миклай Казаков манмыла, кажне урокшым шӧртньӧ гай эртарышылан.
Шке верыштыже кажне марий туныктышо лийжак манын тырша. Нылытынже Россий кӱкшыт марте профессионал конкурсыш ушненыт: Ирина Оразаева (Унчо школ), Софья Никитина (Морко поселкысо 1-ше №-ан школ), Миральда Воробьева (Зеленогорск школ), Надежда Голубкина (Морко поселкысо 2-шо №-ан).
Тений олимпиадыште республик кӱкшытыштӧ латкандаш участникна гыч латкок тунемшына тӱрлӧ вер дене палемдалтын, регион-влак кокласыште – шымытын.
Тӱвыра учрежденийла дене кылна пеҥгыде, вашла полшен илена. Йоча-влак тоштерлаш кумылын коштыт. 2025 ийыште тушто кум тӱжем утла икшыве лийын.
Районыштына улшо 20 школыштыжат йоча театр пашам ышта. Марла спектакль, сценке нерген ик жап мондалтын ыле. Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже Анна Васильевна Якушевалан кугу тау. Талантан драматургна Морко поселкысо 1-ше №-ан школын тӱҥалтыш класслаштыже тунемше йоча-влакым артистым ыштен шуктен. Нуно шукерте огыл ялысе школлаште тунемше-влаклан спектакльыштым ончыктышт. Чаманен каласыман, йочалан возымо драматический произведений моткоч шагал.
«Сылнымут шошо» литературный семинарым ятыр ий ынде Моркышто эртарена. Ончылий тудо у сыным налын. Арын черкын настоятельже протоиерей Николай Чузаев марий йылмым вияҥдымашке надырым пыштымылан, творчески пашам ыштыше туныктышо ден йоча-влаклан просветитель, миссионер, туныктышо, священнослужитель Гавриил Яковлев лӱмеш премийым пуаш Положенийым ышташ темлен. Ме тудым шотыш кондышна да «Сылнымут шошо» дене кылдышна. Тыге конкурс кок ий жапыште чыла гаяк школ гыч 70 утла икшывым ушен. Ойыртемалтше-влак паломнический поездкыш миеныт. Паша лектышна «Сылнымут изолык» йоча сборникыште лектын. Тудым «Ямде лий» газет лукташ полшен. Мероприятийыште поэзий мастар-влак Зоя Дудина ден Татьяна Пчелкина лийыныт. «Сылнымут изолыкна» тек умбакыжат икшыве-влакым чумыра, марий шомак кумдан йоҥгыжо.
Таче кечылан йочасадыште 150 ньога марла шуаралтеш, 9 – татарла, молыжо – рушла. Вич ий ончыч ялысе йочасадлаште 300 икшыве (школ пелен группо) лийын гын, таче – пелыже веле.
Йочасад шке пашажым илышлан келшышын шукта. Моркышто марий шӱлышан воспитатель-влак кумылаҥден шогат. Мутлан, 1-ше йочасадыште (воспитатель – Инна Алексеева) ава-ача-влак дене сай пашам ыштат, марла сценкым шындат, икшыве-шамычлан марий вургемым ургат, пайремым марла эртарат. Чыла йочасадыштат марий шӱлыш уло, поснак районысо лудмаш конкурсышко кумылын коштыт, пеленышт ава-ачаштат койыт. Самырык ава-ача дене пашам эше шуко ыштыман. Тений у туныктымо программе дене тӱҥалшаш улына, лектышыже лиеш манын ӱшанена», иктшелен каласыш Светлана Леонидовна.
Морко кундемыште паша сайын шукталмым палемдышыжла, Марий Эл Кугыжаныш Погынын председательже, вуйверын еҥже Михаил Васютин калыкнан тӱвыра, йӱла, йылме поянлыкшым арален кодымаште цифрой технологийымат кучылташ темлен. Тидын шотышто федеральный грант кӱшеш илышыш пурталтше «Цифровой марий тӱвыра» проектышкат ушнаш ӱжын.
Светлана Пехметова ямдылен.
