Таче, 1 августышто, Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже Августа Швецовалан – 65 ий.
Изинекак ушым шындыше
Киров кундем Вӱрзым район Чаранур ялеш шочын-кушшо ӱдыр изинекак чулым, чолга, пашаче кумылан лийын. Калыкнан йӱла ден тӱвыра ойыртемжым шижын кушкын. Тидланже ачажын мӱкшым ончымыжо, сонарыш да колым кучаш коштмыжо, ял калыкын шуйдарен мурымо мурыштым колыштмыжо, очыни, шӱкалтышым ыштеныт.
– Ачам ӱмыржӧ мучко верысе колхозышто тыршен. Ушан-шотан улмыжо, пӱртӱсым йӧратымыже да тудым умылен моштымыжо мыланем келшеныт. Ковамын ойлымыж гыч шарнем, тудо индеш ияш улмыж годымак кожла гыч мӱкш ройым кучен конден. 77 ияшыж марте ты сомылым моштен виктарен. «Айдемылан мӱкш але кутко еш семын илаш тунемман» – ачамын тыге ойлымыжо тачат ушыштем пӧрдеш. А авам веттехниклан тунемын лектын, верысе колхозышто дояркылан ыштен, – палдара ваштарешем шинчыше поро ончалтышан ӱдырамаш.
Любовь Изергиевна ден Алексей Яковлевич Фёдоровмыт ешыште куд йоча: кум эрге да кум ӱдыр – кушкын. Августа – кокымшо икшыве. Кугу ешыште тыгак эше коваже, ачажын акаже да вес акажын ӱдыржӧ иленыт.
– Изинекак пашам ышташ да кеч-могай нелылык гыч лекташ туныктеныт. Латкум ияшем годым илышыште лийше ик случай койыш-шоктышем шуарен: шыжым, пакча паша пытымеке, Марий Купто ял клубыш марий театр спектакльым конден. Мемнан ял гычат тушко тӱшкан грузовой машина дене кудалыныт. Мӧҥгыштӧ шольым да шӱжарем-влак дене пырля эн кугураклан мыйым коденыт. Кенета пошкудо сурт йӱлаш тӱҥалын. Шольо-шӱжар-влак ты шучко сӱретым ынышт уж манын, нуным ял мучаштырак илыше ик кова дене колтенам. Чылан куржталыт, кычкырат… Самырыкрак пӧръеҥ-влак толын шогалыныт, да иктыже мыланем манын: «Каласе, Августа, мом ышташ?». Тиде ой мыйым пуйто помыжалтарен, да мый тунамак пӧрт гыч арверым лукташ, оралте ӱмбаке вӱдым кышкаш, вӱта гыч вольыкым луктын, торашкырак наҥгаяш кӱштенам. Ик жап гыч увер пошкудо ялыш шоктымеке, ача-аваммыт, спектакльым ончен шуктыдеак, мӧҥгӧ содор толыныт. Шольо ден шӱжарем-влакын кушто улмышт нерген йодмекышт, трукышто ӧрынам да кӧ деке колтымемат монденам. Юмылан тау, «йошкар агытан» суртышкына вончен шуктен огыл. Тиде кече деч вара ял калык мыйым кугу, ушым шындыше икшыве семын шотлен, – шарналта Августа Алексеевна.
Верысе тӱҥалтыш, вара Михайловский кандашияш школлаште тунеммеке, ӱдыр Марий Турекыш аважын шӱжарже деке илаш куснен: 7-10 класслам посёлкысо школышто тунемын. Ты кундем Августалан палыдыме лийын огыл, тудо – аважын шочмо верже.
Мӧҥгыжӧ марте латшым километр лийын гынат, кажне каныш кечылан самырык ӱдыр шочмо суртыш вашкен: телым ече, а кеҥежым велосипед дене. Корнышто тӱрлыжымат ужашыже пернен, пире ден шордат ик гана веле огыл лектеденыт, но тидын нерген ача-аважлан каласен огыл: лач семынже Юмым сӧрвален да сонарлаш коштшо ачажын ой-каҥашыжым шотыш налын.
Вигак тӱвыра аланыш
Августа школышто сайын тунемын, поснак немыч йылме урокым чот йӧратен. Садлан школ деч вара Горький (а кызыт Нижний Новгород) оласе вузыш кусарышылан тунемаш пураш шонен, но шонымаш шукталтын огыл. Ик ий ялысе клубышто тыршымеке, республикысе культпросветучилищыш тунемаш пурен. Дипломан самырык специалистым направлений почеш Шернур районысо тӱвыра пӧрт пеленысе калык театрын режиссёржылан колтеныт.
– 1981 ий январь гыч илышем Шернур район дене кылденам. Тыштак ӱмыр пелашым вашлийынам да еш пыжашым чоҥенам, – шыргыжеш Августа Алексеевна да усталык пашажым радамла. – Тӱвыра полат вуйлатыше Нина Семёновна Пенькован полшымыж дене руш да марий калык театр коллектив-влакым, тыгак эше «Спутник» йоча коллективым чумырышым. Шернурышто усталык шӱлыш ончычат лийын, садлан калык театрыш кошташ кумылан-влак ятырынак толыныт. Марий труппо дене Макс Майнын, Константин Коршуновын, а руш коллектив дене Роман Солнцевын, Нина Семёнован пьесышт почеш спектакльлам калык ончыко лукна. Йоча-влак дене Александр Пушкинын кол да колызо нерген йомакым да молымат сценыште ончыктенна. Постановко-влакым тӱрлӧ фестивальыш луктынна, декорацийым ӱжмӧ сӱретче-влак ямдыленыт.
Икмыняр вере
Куд ий тушто тыршымеке, уста ӱдырамаш ик жап автоклубым (1987-1988), районысо методрӱдерыште пӧлкам (1988-1990), Марий краеведений тоштерын Шернурысо филиалжым (1990-1999) вуйлатен, а 1999-2007 ийлаште Шернурысо историй да сылнымут тоштерын директоржо лийын.
– Зал-влакым уэмдыме, экспозицийым погымо пашам ик эн тӱҥлан шотлымо. Поэт Николай Заболоцкийын творчествыж дене кылден, Россий кӱкшытан мероприятийым эртараш тӱҥалынна. Тудым почеламутысо ик корныж дене лӱмденна: «Как во Сернуре большом». Чапланыше поэтын эрге ден ӱдыржат тоштерыш толын коштыныт. А сылнымут пайремышкына литературовед, поэт, писатель да литератор-влак тӱрлӧ район да Йошкар-Ола, Москва, Казань, Киров олала гычат ушненыт. Возышо-влак коклаште премийым пуаш тӱҥалынна. Тидлан верысе администраций чот полшен, – палемдыш Августа Алексеевна. – Тыште пашам ыштыме годымак туныктышо, марий вургемым чумырышо Михаил Егорович Шиляев дене этноурок-влакым эртаренна. Район мучко ятыр школлаште лийынна.
Тӱрлӧ проектым – илышыш
2007 ийыште район администрацийын тӱвыра пӧлкажым вуйлаташ ӱшанымеке, районласе тӱвыра пӧрт-влакын материальный технический базыштым уэмдымылан кугу тӱткышым ыштен. Тиде жапыште Тамшэҥер, Чашкаял, Кугу Мушко да Эшполдо яллаште тӱвыра пӧртым почыныт. Икмыняр ялласе книгагудым олмыкташ йӧн лектын. Усталык шӱлышан йоча-влакым кушташ Кукнур, Марисола, Шернур школлаште филиал-влакым почыныт.
Тиде жапыштак тӱрлӧ проект илышыш шыҥдаралтын.
– Икымше проектым 2002 ийыште администраций вуйлатышын алмаштышыже Зинаида Романовна Зорина, посёлкысо 2-шо номеран школын коллективше дене пырля ямдыленна. Тудо Заболоцкийын поэзийже дене кылдалтын, – ойла Августа Алексеевна.
Кировыш, Сыктывкарыш проектым возаш туныктымо семинарыш миен коштмо деч вара тыгаяк семинарым Марисола школышто кеҥеж каныш жапыште эртареныт. Тудо школышто тунемше, тӱвыра (библиотеке, клуб, тоштер) пашаеҥ-шамычлан пайдале лийын.
«Марий Йӱштӧ Кугыза» – Шернур район администрацийын, тӱвыра пӧлкан, Йошкар-Олаште Шернур ден Кукнур землячестве-влакын еҥыштын иквереш илышыш шыҥдарыме ик эн кугу проектышт.
– Йӱштӧ кугызан илемже Кукнур кундемыште вераҥе. Тудым тӱзатыме да сылнештарыме паша Марий Эл правительствын, Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын полшымышт дене ий гыч ийыш вияҥеш. Турист-влаклан сувенирым ямдылаш «Кукнурские глинули» проектым возышна. Тудын почеш верысе кидмастар Валентин Петрович Алгаев кызытат тырша да шке кидпашаж дене калыкым куандара, – палдара тӱвыра аланыште витле наре ий тыршыше чолга ӱдырамаш. – А тӱҥалынже ты проект Чылдемыр кундемыште. Мӱндыр кундемла гыч толшо уна-влакым икмыняр ешыш малаш пуртенна. Нуным марий кочкыш, муро, куштымаш дене вашлийынна, мончаш лӱмынак олтенна, калыкнан илышыже, тӱвыраже нерген каласкаленна. Вашлиймаш чылт ял пайрем гаяк эртен
Методист паша
2017 ий гыч Августа Швецова районысо тӱвыра пӧртыштӧ калык кидпаша шотышто методистлан ыштен. Тунам верысе кидмастарым Россий кӱкшытан выставкыш луктын. 2021 ийыште Чебоксарыште «Русь мастеровая» конкурсышто кокымшо степенян дипломант лиймыже моло конкурсышкат лекташ корным почын.
Марий тӱвыра рӱдерыште методистлан ыштымыж годым калыкнан йӱлаж дене кылдалтше пайрем-влакым Чарла Кремльыште, мутлан Угинде пайремым, у семын эртараш тӱҥалыныт.
«Краски и ритмы финноугории» выставке-концертыш мийыше-влак тӱрлӧ калыкын мурыжым колыштын, семӱзгар шоктымо мастарлык ойыртемым ужын да шижын кертыныт. А Йошкар-Олан кечыжлан пӧлеклалтше пайремыш республикнан чыла гаяк районжо гыч самырык-влакын усталык коллективыштым чумыреныт.
– Кугече пайремым мыйын возымо сценарий почеш эртарыме. Программыш ойыртемалтше модыш-влакым пуртымо, у коллектив-влакым ӱжмӧ, – ешарыш тудо.
Оршанке районысо тӱвыра пӧртыштӧ фольклор да калык-влак кокласе йодыш дене специалистлан тыршымыж годымат чолга ӱдырамаш тӱрлӧ мероприятийым эртарымашке надырым пыштен.
Илыш йыжыҥан
Илыш тӱрлӧ шӧрынан, тудо айдемым тӱрлӧ семын терга. Августа Алексеевнан илыш пӧрдемыштыжат шуко вашталтыш лийын. Чолга да чулым, шке пашажым палыше да йӧратыше, тидлан весымат туныктышо, тачысе кечын йодмашыжым сайын палыше тӱвыра пашаеҥ чылажымат чытен лектын да чон йодмо пашажым уло кумылын шукташ ямде.
– Ӱдыремын паша лектышыжым, уныка-шамычын тунемаш, шуко палаш тыршымыштым ужын чонем куана. Нунын дене пырля мыят илышлан куанем, йывыртем. Уныкам-шамычлан шочмо ялемын, ешемын историйышт нерген каласкалем. Кугу Отечественный сарыште лийше кокамын, чӱчӱмын илыш-пӱрымашышт, сарыште эртыме корнышт ден подвигышт нерген кугешнен ойлем. Шочмо суртем пуста кодын гынат, чарайолын куржталме кундемыш миен толмеке, вий-куатем ешаралтеш, чонем лушка, – ойла тачысе юбилярна.
Августа Алексеевна, лӱмгечыда дене шокшын саламлена да пеҥгыде тазалыкым, кужу ӱмырым, усталык пашаштыда сай лектышым талынена!
– Шкендан койышдам икмыняр шомак дене кузе ойлен кертыда?
– Тӱрлӧ лийын кертам: кунамже – пеҥгыдын йодшо, а кунамже — эҥертыш семын.
– Идалыкыште могай пагытым эн чот йӧратеда?
– Телым да кеҥеж мучашым чот йӧратем. Август – эн виян тылзе: лач тунам у саска, у кинде шуыт. Августышто шочшылан мландын вийже пурен, маныт, садлан нуно виян, чыла чытыше да чон поянлыкан улыт. Ночко шошо ден лавыран шыже огыт келше. Шке жапыштыже ялыште лавырам келын коштмо чоныш витен да, очыни.
Алевтина БАЙКОВА
Фотом еш альбомжо гыч налме
