21 мартыште республикысе Татар тӱвыра рӱдерыште Навруз пайрем эртен.
Ынде тудо поро йӱлаш савырнен. Татар тӱвыра рӱдер вуйлатыше Ильгиз Гайсинын палемдымыж почеш, тений Навруз 17-ше гана эртаралтын. Тушко Йошкар-Олаште илыше ислам верам кучышо тӱрлӧ калык ушна: татар, азербайджан, армян, узбек, туркмен, дагестан, грузин…. Ты гана лучко наре тӱрлӧ национальностьын еҥышт лийыныт. Марий вузлаште тунемше, лишыл йотэлла гыч студент-шамычат кажне ийын пайремым шке усталыкышт дене сӧрастарат, шочмо йылмышт дене мурат, шке калыкыштын куштымашыштым ончыктат, семӱзгарыштым шоктат.
Навруз – тӱнямбал статусым налше пайрем. 2009 ийыште тудым ЮНЭСКО Айдеме тукымын материальный огыл тӱвыра поянлыкшын репрезентативный спискышкыже пуртен. А 2010 ийыште ООН-ын Генеральный ассамблейже 21 мартым Наврузын тӱнямбал кечыже семын увертарен.
Тений пайремым эртараш Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыже, Йошкар-Ола администраций, Российысе калык-влакын ассамблейышт полшеныт.
Навруз – перс ден тюрк калык-влакын йӱд ден кечын иктӧр шогымо жапыште эртарыме пайремышт. Тудо ага паша тургымым почеш. Татарстаныште, Башкортостаныште кумдан палемдат.
Йошкар-Олаште эртыше пайремыш толшо-влак кокла гыч шукынжо шкеныштын национальный вургемыштым чиеныт ыле, сандене Келшымаш пайрем шӱлыш шижалтын. Сцене воктене вераҥдыме кок ӱстембаке тӱрлӧ чесым погымо: пахлавам, чак-чакым, тӱрлӧ когыльым… Пайремын тӱҥ чесшылан шытештарыме, ужар нерым колтышо шыдаҥ озым шотлалтеш. Лач тудо теле деч вара илышын ылыжме, у илыш тӱҥалме символжылан шотлалтеш.
Уна-шамыч дене мутым вашталтыме годым теве мо рашеме: Наврузым палемдыше кажне калыкын пайремлан ямдылыме шке йӱла кочкышыжо уло. Мутлан, узбек-влак муным чиялтат. А шытештарыме шыдаҥ гыч сумаляк пучымышым але лепёшкым моло калыкат ыштат.
Пайрем йӱлам эскерен шогышыла тудын марий Агавайрем деке лишке улмыжо шижалте. Ме тудым варарак палемдена, но вет тюрк калыкше кечывалвелнырак ила, да шошыжат нунын эррак тӱҥалеш. Пайремым эртараш нуно ончыч сурт еда шӱрашым погат: кӧ мыняр кертеш пуат. Вара тудын дене «шемгорак» пучымышым шолтат. Тыгакше тудлан шым тӱрлӧ шӱрашым кучылтыт.
Татар тӱвыра рӱдерын эртарыме Нарузыш толшо-влакым кажне ийын узбек плов дене сийлат. Теният тудым уремыштак тул ӱмбалан кугу подеш ямдыленыт. Поварже Таджикистанын шочышыжо Ухтам лийын.
Пайремын вес йӱлаже – кажныжлан шеме ден ош тӱсан кӱчык тасмам пуэдат. Шем тасмажым пайрем эртыме аланыште ылыжтыме тулотыш, чыла осалже кайыже манын кудалтат. А ош тасмажым пушеҥге укшыш кылдат да шкалан сай шонымашым тыланат.
Тулото ӱмбаке шопо шӧр кочкышым – катыкым – велат. Тыге пӱртӱс юмым илышым саемдаш кумылаҥдат, пуйто. Тул йӱлен пытымеш пӧръеҥ, рвезе-влак тул гоч тӧрштылыт, осал деч эрнат, шкеныштым ончыктат.
Тыштак воктенысе аланыште тӱрлӧ калык модыш дене модын таҥасат: вӱдым вӱдвара дене ӱчашен нумалыт, мешакым чиен тӧрштылыт…
А сценыште тидын годым тӱрлӧ калык-влакын муро-куштымашыштым ужаш лие. Теве узбек калыкын шочшыжо, ынде кумло ий наре Йошкар- Олаште ешыж дене илыше Кайрат Мустафин, гитарым шоктен, «Юмынӱдыр» мурым марла пеш сылнын йоҥгалтарыш. Вес калыкын шочшыжо улмыжым вургемже гына палдарыш. Ты муро дене тудо икмыняр конкурсыштат сеҥен. Шкенжын фирмыжын пашажым ворандарыме дене пырля оласе художественный самодеятельностьыш чолган ушна.
«Кавказ» студийын участникше-влак кечывалвел калык-влакын куштымашышт дене куандарышт. Лишыл йотэлла гыч студент-влакат шочмо калыкыштын койышыштым ончыктышт.
Тенийысе Навруз Российысе калык-влакын икоян улмо идалыклан пӧлеклалтын. Тушко толшо-влакым рӱдолаштына илыше тӱрлӧ калык-влакын диаспорыштын вуйлатышышт дене пырля республикысе тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Михаил Матвеев, Марий Эл Кугыжаныш Погын председательын икымше алмаштышыже, Российысе калык-влакын ассамблейыштын регионысо пӧлкажым вуйлатыше Лариса Яковлева саламленыт.
– Навруз тӱрлӧ йылме дене мутланыше, тӱрлӧ тӱвыран да верам кучышо калык-влакым уша. Тудо уэмдымашым, келшымашым, ваш пагалымашым ончыкта. Икте-весе коклаште кылым пеҥгыдемдаш полшышо ты пайремыште ме чылалан тыныс илышым, сайым, порым, кажне ешлан пиалым тыланена. Российысе калык-влакын икоян улмо идалыкыште ме тыге икте-весылан утларак вияҥаш полшена, тугеже ме эшеат виянрак лийына, – палемден Лариса Николаевна да пайремым эртарыше-влаклан тауштен.
Светлана Носова
Светлана Носован фотожо.
