Геннадий Сабанцев
Ял Шале (рушлаже Шалинка) изи эҥер воктене верланенат, лӱмжӧ тыгай кок мутан. Сӱрем кечын тудо шке пайремжым палемдыш.
Ныжыл сем йоҥга йырваш,
Кумылнам ӱжеш мураш.
Айда лектына, йолташ,
Ял пайремым пайремлаш.
Шочмо ял – Эҥерӱмбал,
Шӱм-чон поро авана,
Тый улат эре сӧрал,
Муралтен мокталтена, –
Лариса Сидоркинан йоҥгалтарымыже дене икымше гана шергылте уремысе сцене гыч яллан пӧлеклалтше муро. Мутшым тыштак шочын кушшо, витле ий утла ветеринар врачлан тыршыше Анатолий Кушаков возен, семжым Родион Алексеев келыштарен.
Пайрем – пайремак. Кеҥеж кече кумылым сымыстара. Калык, шукыжым ӱдырамаш, мотор марий вургемым чиен. Сылне муро да сем умбак шокта. Ӱстембалне мӧҥгыштӧ ыштыме тамле чес темын, уна-влакым авызлаш вуча. Чыла тиде – кызытсе тат.
Эҥерӱмбал Шале ялын шочшыжо, филологий науко кандидат Олег Сергеев мыланна палдара:
– Ялна нигунамат чот кугужо лийын огыл, туге гынат тышеч шуко лӱмлӧ еҥ лектын. Марий историйыште революций деч ончыч да тудын деч вара изак-шоляк Филипп ден Фёдор Букетовмыт пале кышам коденыт. Филиппше Сайн эрге Сайгелде лӱм дене «Кабан ер» икымше марий поэмым возен. Фёдор Башкирийысе Пӱрӧ (Бирск) олаште 1917 ий кеҥежым эртаралтше икымше марий погынышто делегат лийын. Нунын тукымышт гыч поэт Аркадий Букетовым палена. Сылнымутым серыше кокла гыч Христина Александрова, Светлана Алексеева кызыт сайын тыршат. Мемнан ялна гычак лийыныт сырым ыштыше лӱмлӧ айдеме Андрей Муравьев (Андрей Сайн, репрессийыш логалын), икымше марий инженер-влак кокла гыч иктыже – Сергей Журавлёв, медицине науко кандидат, профессор Назарий Александров, Морко райбольницын тӱҥ врачше, тале хирург Сергей Николаев, ялозанлык науко доктор, профессор Степан Ласточкин, тудо Москвасе ветеринар институтышто пашам ыштен, а ик жап Марий АССР ялозанлык министрын алмаштышыже лийын… Чылаштым иканаште шарналтенат шукташ ок лий.
Олег Сергеев ден Анатолий Кушаков ожнысырак пагытым эше тыге шарналтышт:
– «Родина» колхоз ыштыме годым ялна воктене могай гына паша вер лийын огыл! Кугу сӧсна ферме, ушкал ферме ыльыч, кудло утла имньым онченыт, нуным пашалан кычкеныт. Презе ферме, чыве ферме лийыныт. Меж почкымо вер ыштен. Механизатор-влак виян улыт ыле. Чыла тиде мемнан йоча жапна гоч эртен… Кызыт ончалат – нимат кодын огыл. Паша уке, сандене рвезе калыкат уке, йоча йӱкат уремыште ок шокто. Илыш тыгай лийын кайыш. Ончыкылык сайлан мыйын нимогай ӱшан уке, – пытартыш ой Анатолий Ивановичын ыле.
Содыки, могайрак кызыт Эҥерӱмбал Шале ялысе илыш сӱрет? Старосто Евдокия Михайлова кӱчыкын тыге рашемдыш:
– Таче кечылан мемнан 21 сурт уло. Морко посёлко гыч кеҥежлан толыт – вич сурт ешаралтеш. Мый шкежат Моркышто илем, но кеҥежым – тыште. Тышанак шочын кушкынам. Йочана годым ялыште икшыве шуко лийын. Меак ик классыш индешын коштын улына. А классыште 36 йоча тунемынна.
Тышке кызыт мыйым илыш конден. Ял верч чон шона, вет тудо чынак пыташ тӱҥалын. Ме шкеже ава-ача сурт олмыш пӧртым шынден улына. Да ынде вием шутымо семын шочмо ялым сӧрастараш тӧчем. Старостылан шогалмемлан тений кеҥежым кум ий теме. Пашалан пижмеке, эн ончычак ял мучко коштын савырнышым да шонем: мом ышташ, кушеч тӱҥалаш? Урем корно пеш шӱкшӧ ыле, эн ончычак тудым ыштыман. Еҥ-влак деч 1000 теҥге дене оксам погышна да, тыгыде кӱм оптен, корным ыштышна.
Калык деч эре вуйшиймаш пура ыле: суртлаште электротул начарын йӱла. Подстанций начальник Сергей Суворов дек калык лӱм дене коштым, тудын полшымыж дене ял вуйышто трансформатор ышталте. Ынде пӧртлаште электрокуат ситышын. Вара кок памашым тӱзаташ пижна. Адакат калык деч оксам погаш логале. Нуно вуйым ышт шупш. Моркысо ик фирме гыч кок пластмассе пучым кондыктышна, саде кок памашым тӱзатышна. Ял калыкак пашаште полшыш.
Уремысе тавына-шамыч шӱкшын койыт ыле, омаш йымак пурташ лийна. Шонымым шуктышна. Ик ийлан кок гана шӱгарлам эрыкташ лектына. Кызыт шонымашна: ялыште «Нуно Шочмо Элна верч кредалыныт» шарныктыш верым шот дене ачален шындаш кӱлеш. Тидым товатат ыштена. Эше ик кугу сомыл вуча – ял покшелнысе пӱям эрыктыман, кызыт тудо моткочак лавыран. Эрыктыме пашаш ушнаш пошкудо-влакым мый сӧрвален йодам. Пӱя вӱд яллан кӱлешак, тудо пожар годым (тыгайже деч, конешне, юмо серлагыже!) кучылташ йӧршылан шотлалтеш.
Украина мландыште ӱмыр лугыч лийше Евгений Титовлан таче шарнымаш оҥам почмо пашат мемнан тыршымаш денак ышталтын. Тудын верч кӱлеш инстанцийлашке коштмо, йодмашнам пуымо. Ынде ял калык, Титовмытын сурт воктечышт эртен кайышыла, шке геройжым шарналта, чонжо дене поро мутым пелешта…
Шале ял шотан илем администраций вуйлатыше Сергей Николаев ешарыш:
– Мемнан ял шотан илем шке жапыштыже Ярамарий ден Шале ялсовет-влакым ушымо дене ышталтын. Кызыт кумдыкшо кугу. Мутлан, эн мӱндыр ялыш 50 меҥге наре лиеш. 26 ялыште 2515 еҥ ила. Но кызыт газым пуртымо (догазификаций) амал дене Шале ялыш Купсолам ушышна. Ынде 25 ял лӱм уло. Таче кечылан газым Азъялыш, Шальыш да саде Купсолаш пуртымо. Конешне, пеш шагал. Ончыкылан чыла проект уло, но район ондакше Тыгыде Морко, Волаксола могырышто газ пуртымо пашам шуктынеже. Тылеч вара черет мемнан дек толын шушаш. Россий президент Владимир Владимирович Путин элыште 2030 ийлан чыла вере газым пуртен шуктышаш нерген ойлен. Вучена ынде.
Кеҥежым шуко вере ял пайрем-влакым эртарат. Тачысе пагытыште тыге чумырген вашлиймаш калыклан чот кӱлеш, вет тудо илышаш кумылым нӧлталеш, ожнысо ден кызытсе жапым уша, икте-весым лишемдаш полша.
Снимкыште: Геройлан вуйым савена…
Геннадий Сабанцевын фотожо.
