Вадим Пирогов,
У Торъял район, Тошто Торъял села
Кужэҥер кундемысе Ировка эҥер, але кузе верысе калык ойла, Ервӱд воктене ожнысек чодыра гӱжлен шоген, олык шарлен возын, памаш пеш шуко уло. Лач тыште ковамын, Надежда Егоровна Соловьёван, шочмо Саламатнур ялже верланен. Ача-аваже, Георгий Васильевич ден Марфа Ивановна, кандаш йочам ыштеныт. Кандашымшыже, Надежда (вараже мыйын ковам), 1923 ий 28 августышто шочын. Тудо вараш кодын ош тӱняш толшо икшыве лийын, сандене изиж годым тазалыкше начар улмаш, но ӱдыр илен-толын пеҥгыдемын, капкылымат поген. Ешлан неле логалме годым, варажым ӱдыржӧ ден уныкаже-влаклан ӱшанле эҥертыш лийын, еҥ-влакат тудым пагаленыт. А Саламатнур кандашияш школышто тудым почётан пионерыш пуртеныт.
Очыни, тунам уло кумылын шарналтен, кузе изиж годым шукертак ача-аваж дене пырля тиде школын икымше классшын омса лондемжым вончен. Тунемаш тудо йӧратен. Чыла предметымат куштылгын умылен, да кандаш класс деч вара пошкудо Параньга районысо Матародо селасе кыдалаш школыш тунемаш толеш. 1941 ийыште 9-ше классым сайын пытара. Тыгодым тудлан ты школыштак туныкташ темлат. Ӱдыр келша. Тиде жапыштак самырык ӱдыр йӧратен шында. Но шӱм тул ылыжме пагытыште сар тӱҥалеш, йӧратыме рвезыже элым тушман деч аралаш кая… Кызытат шинча ончылнем: тидын нерген ойлымыж годым ковам моткоч шӱлыкаҥеш ыле, ойган кужу мурым шуйдараш тӱҥалеш, а шинча йырже шинчавӱд налеш…
1941 ий 22 июньышто Марий республикыште пайрем эртен – калыкнан автономийым налмыжлан 20 ий теммым рӱж палемденыт. Но пайрем тура кечывалым рӱп кӱрылтын. Ныл шагат эрдене фашист-влак мемнан элыш керылт пуреныт, сар тӱҥалын, а радио дене тидын нерген лачак кечывалым увертареныт. Тыге миллион дене совет еҥ-влакын, тыгак Надежда Егоровнанат тыныс илышыште шукташ шонен пыштыме пашашт лугыч лиеш.
Надеждан изаже-влак: Васлий, Миклай да Япык – фронтыш каят. Тиде ийынак эше йӧршеш самырык, илышын ямле тамжым пален налаш гына тӱҥалше ӱдыр-влакымат тушко погаш тӱҥалыт. Повесткым Надеждаланат пуат. Кужэҥер райвоенкомат ончылно ужатыше-влак шукын погыненыт, чыланат корнылан сугыньым пуэныт, сеҥымаш дене вашкерак пӧртылаш тыланеныт. Ты гутлаште ик ӱдыр кидышкыже гармоньым куча да шокташ тӱҥалеш. А Надя йӧратыме мурыжым мура. Тиде саде ойган кужу мурет лийын. Ужатыше кокла гыч шукыштын шинчавӱдышт йоген…
Немыч кашак эл кӧргыш пуренак пурен. Вашке Юл гоч кӱвар-влакымат бомбитлаш тӱҥалын. Надежда Егоровна тиде жапыште эҥерын пурла серыштыже танк-влакым чараш келге вынемлам да авыртышым чоҥымаште тыршен. А 1942 ийыште Чебоксар олаште кум тылзаш курсышто телефонисткылан тунем лектеш, Морзе азбукым пален налеш. Да умбакыже неле сар мучко связист-морзистлан служитла. Тудым Волховский фронтыш колтат. Вара Ленинградский фронтышто лиеш. Шке ротыж дене пырля Ладога ер гоч вонча, Ленинградым аралымаште, Эстонийым, Литвам да Латвийым, Белоруссийым да Польшым фашист-влак деч утарымаште лиеш.
Ковамлан Эстонийыште Нарва эҥер гоч вончымаш поснак ушешыже кодын. Совет армийлан стратегий шот дене тиде вер пеш чот кӱлешан улмаш, но эҥерым иканаште вончен сеҥыме огыл. Тора кундемысе тиде йӱштӧ эҥер вӱдеш шуко шокшо кап йӱкшен пытен. Вӱд ӱмбалне шем ыресан самолёт-влак пӧрдыныт, артиллерий лӱйкален, чылажат колымашым шарен. Коло ияш ӱдырлан тунам тамыкыш логалмыж гай чучын, варажым ӱмыржӧ мучко тидын нерген ласкан шарналтен кертын огыл. Моткоч неле тудлан лийын. Аважым гына шке семынже, вуй ушыштыжо, серлагаш йодын. Кечывалым кечылан, йӱдым тылзылан мелын лийын ойлен: «Тый авамым ужат, мый авамым ом уж. Ойлыза: ӱдыржӧ ила, илышак кодаш шона…» А Надян йӧратыме ачаже эше сар тӱҥалме ончычак, 1941 ий 25 майыште, илыш гыч каен.
Надежда Егоровна изаж-влак верчат чот ойгырен, вет тудо пален: чылаштымак ынде огеш уж. Шке аваж верчынат тургыжланен. Тудыжо Япык ден Миклай эргыж-влаклан тойымо кагазым налын. Тиде кочо увер, тылысе неле илыш аван тазалыкшым лунчыртеныт. А Надялан чыла йӧсым сеҥаш шке кӧргӧ вийже ден воктене улшо йолташыже-влак полшеныт, Надя нунын дене сарын чыла орлыкшым лош пайлен.
Германийын тӱвыт сеҥалтмыж нерген уверым Надежда Егоровна Берлин деч 80 меҥге йӱдвелне, Грайфсвальд олаште, вашлийын. Шонымашыже икте гына лийын: шучко сар лоҥгаште тудо илен кодын, а фашистым сеҥымашке тудат шке вийжым, надыржым пыштен. Ынде корно мӧҥгӧ велыш шуйналтшаш. Но тиде корныжат кӱчыкак лийын огыл. Шочмо ялышкыже Надежда Егоровна 1945 ий августышто гына пӧртылеш. Толшашыжым пален, тудым сар гыч сусырген толшо Васлий изаже Толя эргыж дене имньым кычкен вашлияш лектыныт. Тунам «У Саламатнур» колхозышто уржа-сорла каен, у шурным пасу гыч вашкерак поген налаш тыршеныт. Пӧръеҥ кид ялыште эше йӧршеш гаяк лийын огыл, чыла пашамат ӱдырамаш да самырык рвезе-влак шуктеныт. Фронт гыч пӧртылшӧ Надежда Егоровнам вашлийме годым ялысе пошкудыжо-влак, лишыл еҥже ден родыжо-влак пиалан шинчавӱд дене шортын колтеныт. Тыгаяк шинчавӱд Надежда Егоровнан чурийжымат нӧртен…
Сарышке Надежда Егоровна йӧршеш самырык ӱдыр каен, а пӧртылын ветеран семын, кеч улыжат тудлан 22 ий веле лийын. Шуко вӱрым йоктарыше тӱнямбал сар ӱдырын чонешыже кочо деч кочо шикш тамым, тупешыже осколко деч ӱмырашлык сусыр палым коден, а оҥышкыжо боевой награде-влакым пижыктен. Сар жапыште командований деч тудо шым гана таумутым налын, «За оборону Ленинграда», «За боевые заслуги», «За победу над Германией» медаль-влак дене наградитлалтын.
Мыняр неле-йӧсым сеҥен лектын Надежда Егоровна фронтышто! Тыныс жапыштат мыняр нелылыкым чыташыже пернен! Сар деч вара аваже кужун ок иле, Надежда Егоровна тудым пытартыш корныш ужаташ полша, варажым чыла вийжым Кугу Отечественный сар годым лунчыргышо калык озанлыкым нӧлтымӧ пашалан пуа.
«Те пиалан тукым улыда, – ойла ыле илымыж годым. – Тендан пиалан илышда, сай ончыкылыкда верч миллион дене калык сарыште шке илышыжым пуэн. Мо тугай сар, мый шке шинчам дене ужынам. Тек тудо нигунамат огеш лий!» – Надежда Егоровнан да тудын тукымжын чон ойышт тыгай лийын.
Шерге ковай, тый ынде мемнан пелен уке улат, но ме тыйым нигунамат огына мондо, тыйым шарнымашна – курымашлык, чон гыч лекше тау мутна – шокшо дечат шокшо да нимучашдыме!
Снимкылаште: 1 Надежда Соловьёва сар жапыште.2 Надежда Егоровна Соловьёва тыныс пагытыште.
Фотом Вадим Пироговын архивше гыч налме.
Поэзий
Геннадий Ояр
Сар годсо марий ӱдырамаш-влаклан
Кунам Эл возын тамык гай пич ойгышко,
Кунам ош кече, шийын-шӧртньын лойгышо,
Каваште пуйто тӱвыт шапалген, –
Теат шкендан тыглае вачӱмбакыда
Тугае нелытым лӱддеак налында –
Кузе эше ышда шич лыдырген?
Ушненда молынлак салтак радамышке.
Ыш перне кеч нӧлташ тулан атакышке,
Кӱдыратле йӱкын кычкырен «урам!»,
Теат вет лийында войнан пашачыже:
Зенитчице я медшӱжар… Мый тачыже
Тендам геройло ешыште ужам.
А марий ял – кузе чытен сар годымжо?
Эллан, нурлан полшаш тунам кӧ кодынжо? –
Пӧръеҥым, имньым сар поген каен…
Кычкалтында шогавуеш те имньыла
Да, шӱртым шупшшо пешак вичкыж имыла,
Чыла пашам кыртмен шупшаш пернен.
Кылмен, шужен – южгодымжо ялт вийдыме…
Ныл талук мучко шкетынак, марийдыме,
Мо улшо орлыкым шӱм кӧргыштӧ кучен;
Кучен, пӱй пурын, суртым, ешым, идымым,
Но нигунам нигӧланат вуйшийдыме,
Мадонна гаяк лийында чечен.
…Сар годсо патыр марий вате-шамычлан,
Сукен, вуйнам савалтена айста чылан –
Но тиде нунылан шагал лиеш…
Май кечын гӱж пеледше ломбо шоҥышто,
Ший-шӧртньын лойгышо кечан пылвомышто
Чап лӱмышт нунынат волгалт кодеш!
Врезке: Кугу Отечственный сар жапыште Марий АССР гыч ӱдырамаш, ӱдыр-влак фронтышто снайпер, разведчице, партизанке, лётчице, сапёр, санитар да медшӱжар лийыныт. Поснак йодмашан лийын связистке-влакын пашашт. Нуно сарзе часть-влак коклаште моткоч кӱлешан кылым ыштен шогеныт.
Ятырын фронтыш шке кумылын каеныт.
Кундемнаште тылыште тыршыше ӱдырамаш-влакын надырыштат аклаш лийдыме. Нуно тунам илыш-кучышын чыла шӧрынжымат, чыла йыжыҥжымат, манаш лиеш, шке кидышкышт налыныт.
Марий кундемысе сар годсо ӱдырамаш-влаклан ме таче, пагален да тауштен, вуйнам савена.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
