Ме кажныже чонланна келшыше могай-гынат сомылым ышташ йӧратена. Оршанке район Марий Ернур ял гыч Александр Суворов, мутлан, снегоходым пога.
Шонымашыжым шуктен
Пӧръеҥ дене кӱчыкын палдараш гын, Кугунур школын 11-ше классше деч вара ДОСААФ-ыште водительлан тунем лектын да армийыш каен. Пӧртылмекше, республикысе 6-шо номеран исправительный колонийыште водительлан пашаш пурен да, ӱмаште июльышто сулен налме канышыш лекмешкыже, тушто тыршен. Тыге чонжылан келшыше сомылжым шукташ жапше ынде утларак. Кеч лумышто кудалше икымше техникыжым 15 ий ончычак ыштен.
– Ятыр рвезе семынак изиэм годым мыят колым кучаш йӧратенам. Тиде кызытат келша, да але мартеат колызо улам. А 25 ий наре ончыч эше сонарлаш тӱҥалынам. Ондакше чодыраш телым лопка ечым чиен коштмо. Вараже снегоход дене кудалыштме шуын. Но тудын акше моткоч шерге лийын. Тиде амал дене шке погаш шонымашем шочын, – каласкалаш тӱҥале пӧръеҥ.
Тыге Александр снегоходлан кӱлеш ужаш-влакым мыняржым налын, мыняржым шкеже келыштарен, варитлен да шонымашыжым шуктен.
Сонар – эр йӱдымак
– Сонарыш кошташ кажне гана лицензийым налам. Шошым – ир комбо ден лудылан, шыжым – мераҥ ден рывыжлан. Кугурак янлыклан тудым черет почеш бригаде-влаклан пуат. Мемнан бригадыште, мутлан, Марий Ернур деч посна Кугунур ден Пуял гыч рвезе-шамыч улыт. Тӱшкан погынен, сонарыш утларакше каныш кечылаште коштына, – чонжылан келшыше вес сомыл денат пӧръеҥ тугак кумылын палдарыш.
Ойлымыж почеш, кугу янлык-шамыч кокла гыч але марте пӱчым да ир сӧснам лӱеныт.
– Сонарыш мӧҥгӧ гыч мыняр шагатлан тарваныме идалык пагыт дене кылдалтеш. Кызыт, шошым, кок шагат эр йӱдым кынел каена да кандаш шагат мартерак коштына. А кастене миен толаш мутланен келшена гын, вич шагатланрак тарванена да кандаш-индеш шагат кас марте, чот пычкемышалтмешке, сонарлена.
Южгунамже коштат-коштат – нимомат от кондо. Но, вес велым, эре лӱет гын, кайыквусо ден янлыкше шагалемытыс, – палемдыш сонарзе. – Мый шкеже, чыным ойлаш гын, тунар мом-гынат лӱен кондаш огыл, кунар чон йодеш, да миен толам. Санденак чӱчкыдын огыл, а кумыл лекме семын коштам. Тыге пытартыш жапыште гын арнялан ик але кок гана миенам. Кызыт телымсе кол кучымашкат тыгеракак тарванем.
Кочаж деч куснен
– Ялыште сурт коклаште паша эре уло. Тыге чодыраш кажне кечынжак кошташ ок лий. Тений лумым шуко эрыкташ кӱлын. Адакшым гаражыште шогылтынам – йодмышт почеш еҥ-влаклан снегоходым ыштенам. Утларакше шкенан колызо ден сонарзе-шамычлан погенам. Южыштыным тӧрлатен пуэнам. Вет ончыч мый мотоциклымат вашталтен погенам.
Тыгай уста еҥ-влак нерген калыкыште «кидше чылалан толеш» маныт. Александрлан тидыже кочаж деч куснен. Тудо тале кидмастар лийын. Адакшым мӱкшым ашнен. Уныкажат тидланат шӱмаҥын да але мартеат онча. Погымо мӱйжӧ шке ешыжлан веле огыл сита, ужалашат мыняр-гынат кодеш.
«Лӱдыкшӧ огыл»
Умбакыже когыньнан тыгайрак мутланымашна лие:
– Сонарыш колташ пелашда тендам ик ганат чарен огыл? «Лучо ит кошт. Лӱдыкшыс!» манын огыл? – йодым.
– Кугу янлыкым сонарлашыже шкет от коштыс, а бригаде дене кает. Южгунам вес бригаде-шамыч дене пырлят ушнена. А шуко еҥ улмо годым лӱдыкшӧ огыл, – вашештыш.
– А, мутлан, ваштарешда маска ик ганат лектын шогалын огыл?
– Уке.
– А лектеш гын?
– Лицензиет уло гын, лӱет, уке гын, колен колтет, – шыргыжал вашештыш пӧръеҥ. Вара мутшым шуйыш:
– Икмыняр гана тыгай лийын. Ме мераҥым, рывыжым сонарлаш миена, а тораште огыл пӱчӧ коштеш. Лицензий лийдымылан кӧра лӱйыдеак кодымо. Чот гына кычкыралме, да тудо умбаке кудалын.
– Тыгай годымжо семында шонен огыдал: «Эх, жалке, колташ логале!»
– Уке. Мый тынар чот «больнойжак» омыл. Сонарышке утларакше яндар южым шӱлалташ, каналташ коштам.
Адреналинже мыняре!
Командировкыш мийыме кечын Александр йолташыже-шамыч дене пырля эрдене эрак кол кучаш каен улмаш. Но ты гана торашкак огыл, Изи Какшан эҥер деке, миеныт. Туге гынат, колым кучымыжым лугыч ыштен, лӱмын мемнан дене вашлияш Марий Ернур ялыш савырныме турашке, асфальт корно марте, снегоходшо дене кудал тольо.
Пӧръеҥ дене мутланышна, фотом ыштышна. А вара, йӧн дене пайдаланен, мыйым снегоходшо дене кудалыштыкташ йодын ончышым. Оҥайлан. Тудо кумылын кӧныш.
– Шичса, – мане да шкеже сиденьыштыже шеҥгекырак лие, а мылам рульым пуыш.
– Мый кудалаш? Лӱдамыс! Лучо шкеак ончыко шичса, – манаш тӧчышым. А тудо ласкан гына каласыш:
– Кудалаш нимо йӧсыжат уке. Рульышто газым гына пӱтыралза, да чыла.
Лӱдынам гынат, кудалде шым керт. Теве ме тарванышна. Теве мый газым пӱтыральым. Чот гына! Снегоход туге чымалте – пассажирем лектын возын веле ынже код, шоналтышым. А тиде жапыште кажне гана газым чот пуымемлан кӧра кугу скорость дене чымымем годым, паледа ыле гын, кузе кычкыренам?! Лӱдмем дене.
Юмылан тау, тарванен кудалме верыш сайынак толын шуым, транспортын озажымат илышымак конден шуктышым.
Тиде тыгай адреналин! Вет илышыштем икымше гана снегоход дене шке кудалынам.
Вараже лӱдмем пытыш, да эше кудалыштмем веле шуо. Моткоч келшыш. Вет лум ӱмбач кудалме гай огыл, а иймыла чучын! Но Александрлан умбакыже колым кучаш каяшыже кӱлын. Сандене тудат, снегоходышкыжо шинчын, туге писын чымалте – почешыже ӧрын ончен шоген кодна.
Почешмут семын
Тиде пӧръеҥ эше квадроциклым пога. Сандене вес гана тудын денат кудалышт ончаш гын, такшым сай ыле…
Любовь Камалетдинова
Михаил Скобелевын фотожо
