Марий Элын Общественный палатыжын еҥже, «Марий Эл» увер агентствын директоржо Евгений Кузнецов Всероссийский электоральный эксперт форумын участникше лийын.
Мероприятий Москваште эртен. Тудым «Независимый общественный мониторинг» ассоциаций эртарен.
Евгений Иванович Кугыжаныш Думыш сайлымаш годым шушаш избирательный кампанийын могай ойыртемже лийшаш нерген каласкален.
– Форум гыч те шукерте огыл гына толында. Тушеч могай тӱҥ иктешлымаш да шижмаш дене пӧртылында?
– Мый шканем тӱҥжӧ теве мом палемденам: сайлымаш утларак да утларак технологичный да почылтшо лияш тӱҥалын. Форумышто цифровизаций, эскерыме у йӧным пуртымо, тыгак тӱрлӧ уверлан писын реагироватлаш кӱлмӧ йодыш-влак каҥашалтыныт. Марий Элыште ме кызытак ужына: кампаний чолган эрташ тӱҥалеш, да тидлан технически веле огыл, увер шотыштат ямде лийман.
– Тендан шонымаште, тенийысе избирательный кампанийын тӱҥ ойыртемже-влак могай лийыт?
– Шушаш сайлымашын тӱҥ темыже ден ойыртемже-влак нерген Россий Федерацийын президентшын социальный процесс-влакын мониторингышт да анализышт йодыш-влак шотышто управлений начальник Александр Харичевын форумышто выступленийжым палемдынем. Тудо ныл тӱҥ ойыртемым каласен:
- Мемнан эл ваштареш кайыше увер-психологий сар. Да кампаний, мутат уке, тиде сар условийыште эрташ тӱҥалеш.
- Терроризм лӱдыкшӧ вияҥмаш. Тиде йодыш шуко регионышто кызыт пӱсын шога.
- У технологий-влакын, эн ончычак искусственный интеллектын (ИИ) влиянийым ыштымыже. Аклен ойлымо почеш, кызытак соцкыллаште ик кумшо ужаш контентшым ИИ полшымо дене ыштыме. Умбакыже тиде ешаралт гына толаш тӱҥалеш. Мо чын, а мо нейросеть полшымо дене генерироватлыме виртуал реальность – ойыраш йӧсӧ лиеш.
- Тӱнямбал пуламыр ситуаций улмылан, экономикыште писе вашталтыш-влак лиймылан да специальный военный операций кайымылан кӧра еҥ-влакын тургыжланымышт.
Сайлымашын участникше ден организаторжо-влак ваштареш виктаралтше дискредитаций, тӱрлӧ сынан шуко фейк, савыктыш-шамыч лийыт, границе воктенысе да исторический регионлаште еҥ-влакым лӱдыктылаш тӱҥалыт манын палемдалтеш.
– Лачшымак электоральный процесс дене кылдалтше йодыш шотышто мом палемдаш лиеш?
– Лӱдыкшыдымылык да йӧнан улмо – сайлымаш системын тӱҥ трендше. Форумышто каласыме социологический шымлымаш-влакын иктешлымашышт ончыктат: пытартыш жапыште мо у пурталтын, тудым ончыч шекланенрак вашлийме палдырнен гын, кызыт обществыште йодмаш дене пайдаланышыш савырна. Тыге, мутлан, «Мобильный сайлыше» системе еҥ-влаклан избирательный кампанийыш ушнымыштым куштылемда, «ИнформУИК» сайлымашыш толшо еҥ-влакын чотыштым ешараш полша. Икмыняр кече йӱклаш лиймат избиратель-влакын йодмашышт дене пайдалана. Еҥ-влак, кугарнян йӱклен, каныш кечылам шканышт ойырен кертыт.
Дистанционный электрон йӱклымаш (ДЭГ) кугу йодмаш дене пайдалана. «Цифровые системы» АНО-н директоржо Вячеслав Сатеев форумышто палемдыш: ДЭГ сайлаш толшо-влакын чотыштым чыла вереат ешараш полша. Кӧмыт ончыч йӱклен огытыл, нунат йӱклаш тӱҥалыныт. Тиде тугай еҥ-влак улыт, кудышт избирательный участке марте миен шуаш ӧрканеныт, а кызыт куштылгын йӱклен кертыт.
– Сайлымаш чот конкурентный лийшаш?
– Тачысе кечылан Кугыжаныш Думыш сайлымашке ушнаш 18 партийын праваже уло. Нунын кокла гыч латкокытшын – кидпалым погыде. Форумышто ойлымо палдарымаш почеш, Кугыжаныш Думыш сайлымашке 10-12 партий ушна. Сайлымашке 50-60 процент калык толшаш.
– Электоральный эксперт-влак, независимый мер эскерымаш ончылан могай задаче шындалтеш?
– Шке выступленийыштыже кузе палемдыш Россий Федерацийын президентшын Айдемын праваже шотышто советшын еҥже, НОМ ассоциацийын председательже Александр Брод, сайлыше-влакын правовой йодыш-влак шотышто шинчымашыштым ешарымаште, сайлымаш кузе кайымым чын ончыктымаште, сайлымаш годым лекше неле йодыш-влакым лончылымаште, избирательный системым дискредитироватлаш тӧчымаште электоральный эксперт-влакын акышт моткоч кӱлешан да вашталташ лийдыме.
Тачысе кечылан сайлымаш эше увертаралтын огыл, да Марий Элын Общественный палатыже штабын пашажым тӱҥалын огыл. Но эскерыше-влак писе мониторинглан, нарушенийым писын палемдышашлан, цифровой инструмент да увер площадке-влак дене пашам ыштымылан ямде лийшаш улыт. Мер эскерымаш штаб сайлымашым вошткойшым ышташ полшышаш да тӱрлӧ инцидент лиймым писын палдарышаш. Ситуаций-влакым лончылымашым сайлымаш законодательствыште эксперт-влак эртарышаш улыт. Тыгак фейкым да ИИ-контентым пален налме шотышто специалист-влак ты пашашке ушалтыт. Тӱҥжӧ – процедурын почылтшо лиймыже да чыла йыжыҥыште законым пеҥгыдын шуктымаш.
Любовь Камалетдинова ямдылен.
