Республикысе Рӱдӧ Марий юмыйӱла ушемын кодшо идалыкысе пашам иктешлыме погынымашыже эртен.
Калык тӱвыра рӱдерыште районласе общине-влакын онаеҥышт, ӱжмӧ уна-влак толыныт. Таче кечын тургыжландарыше ятыр йодышым каҥашеныт, ревизионный комиссийын отчётшым колыштыныт, ончыкылан паша радамым палемденыт.
Онаеҥ-влакын вашлиймашышт юмылан пелештыме мут гыч тӱҥалын. Ушемын тӱҥ онаеҥже Александр Таныгинын мутшо деч вара тӱҥ докладым организацийым вуйлатыше Александр Бирюков ыштен. Онаеҥ-влак СВО-што вуйым пыштыше сарзе-влакым ик тат шып шоген шарналтеныт. Сарзына-шамыч тушеч сеҥымаш дене сай таза капкылан пӧртылышт манын, кодшо ийын онаеҥна-влак ятыр кумалтышым эртареныт.
Марий юмыйӱлам шымлыме да радамлыме денак кылдалтын шанчыеҥ-влакын пашаштат. Кодшо ийын юмыйӱла дене кылдалтше шанче-практик конференцийым Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институт эртарен. Тушко онаеҥ-шамычымат ӱжыныт. Шымлымаш паша кая, но онаеҥ-влак тиде кыл пеҥгыдырак лийшаш да чынрак корно дене вияҥшаш манын палемденыт.
Марий ото-влакым шымлыме паша умбакыже шуйна. Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштер, Чарла кремльын специалистше-влак тидым шуктат. МарНИИЯЛИ-н этнографий пӧлкажын вӱдышӧ шанчыеҥже Дмитрий Байдимировын палемдымыж почеш, 2026 ий марте чылаже 200 утла отын чекшым рашемдыме, лишыл жапыште эше 100 наре шотышто ты пашам мучашлышаш улыт. Верлаште ты йодыш дене кугу полышым адакат онаеҥ-шамычак пуат.
Мутлан, кызыт ушемын Йошкар-Оласе «Марий кумалтыш» общиныжын еҥже-влакым утларакше Шернур кугорно воктенысе Тумер отылан регистрацийым ыштыме йодыш тургыжландара. Йошкар-Оласе Пӱнчерысе Агавайрем ото вӱдым аралыме зоныш пура, сандене тудын кумдыкшым иктат ок тӱкӧ манын ӱшан уло. А теве Тумерысе кумдык велке шуко пачашан пӧрт-влакым нӧлтымӧ паша эркын шарла. Тиде йодыш нуным тургыжландара.
Ушем икмыняр ий ончыч тӱҥалме «Югыпого – эргечыш корно» проектшым ӱмаште умбакыже шуен. Тудын еҥже-влак Татарстан, Пошкырт кундемлаш, тусо марий-влакын вуйым савыме шнуй верлаш миен коштыныт, поян материалым конденыт.
Кодшо ийын чыла гаяк районышто Агавайрем, кеҥеж ден шыже кумалтыш-влак эртеныт. Кугу кумалтыш семын Киров кундемыште Чумбылатлан, Акпатырлан вуйым савен кумалмым шотлыман. Советский район Пӱнчеран отышто Тӱня, Морко велне Сӱрем кумалтыш-влакым шарналтыман. Татарстан, Пошкырт республиклаште, Свердловск ден Ленинград областьлаште, Москваште марий-влак тӱшкан кумалыныт. Ӱжмӧ почеш Угарман кундемыш мемнан онаеҥ-влак миен кертын огытыл, сандене тиде чырым кораҥдаш палемденыт.
Кумалтыш жап пурымо деч ончыч Советский районышто кумалаш лекташ шонымаш южыштым ӧрыктарен. Но, Александр Васильевичын палемдымыж почеш, ындыжым тушто калык дене мутланен келшымеке веле, 23 апрельыште ты йӱлам шуктат.
Кодшо ийын, кечышот радамым пырля каҥашен, ушем Марла календарьым луктын. Посна книга-влакым ямдылен лукмо пашам шке коклаште тӱшкан каҥашыман манын каласышт погынымаште. А теве карт, организаций вуйлатыше-влакын Мер палатыште, моло тӱрлӧ мер ушемыште, комиссийыште, советыште шогымышт юмыйӱла ушемын статусшым нӧлташ, моло конфессий-влакын еҥышт дене кылым пеҥгыдемдаш полша. Юмыйӱла общине-влак шке район администрацийыштын вуйлатышышт дене дене вашлийыт, Марий Турек, Шернур, Параньга, Советский велне тыге лийын.
Мутлан, Советский районыш Рӱдӧ ушем вуйлатыше-влаклан эсогыл кум гана лектын кошташышт логалын. Тушто общинын у вуйлатышыжым сайлыме шотышто йодыш тарванен. Юмылан тау, тыгай еҥ лектын. Ынде общиным ты кундемынак шочшыжо Спартак Эрикович Прозоровлан вуйлаташ ӱшаныме. Тудо 32 ияш, предприниматель, тымартеат общинылан эре полшен шоген. Онаеҥ-влак тудлан сай паша лектышым тыланышт.
Александр Васильевич посна тургыжландарыше икмыняр йодышымат палемден кодыш. Мутлан, тудо ушемын пашажым воткыл лаштыкла гоч лугкалаш тыршыше-влак шотышто икоян лияш тыланыш. «Теркупшым чийыше-влак коклаште умылымаш уло гын, чыла пашанат лектышан лиеш», – каласыш тудо. А умылыдымашыже эсогыл южо тоштер денат лектеш, кунам юмыйӱла ушем вуйлатыше, онаеҥ-влак дене каҥашыде, ты йӱла нерген чын огыл уверым шаркалат.
«Марий йӱла – калыкын вийже. Тудлан кӧра калыкнан шке ойыртемалтше тӱсшӧ, йылмыже да пӱртӱс дене кылже пеҥгыдемдалтеш. Марий йӱла – калыкнам икояным ышташ полшышо курымашлык вий», – мучашлен шке докладшым Александр Бирюков.
Ушештарен кодыман, тачысе кечылан республикысе Рӱдӧ юмыйӱла ушем 11 районысо общиным уша, Пошкырт кундемысе Рӱдӧ ушем – 10 общиным. Тыгак Угарманыште ушем уло.
Александр Бирюков онаеҥ-влакым ямдылыме паша чыгыныме шотышто чаманен каласыш, но тидын шотышто йӧным кычалыт.
Онаеҥ-влакын кажне идалыкым иктешлыше погынымашышт пеш пайдалын да тӱвыргын эрта. А шке коклаште нуно кумалтышлаште веле огыл, моло йӧн лекме семынат вашлийыт. Мутлан, тений йӱд ден кече ик кужытан лийме кечын, Йӱштӧ Кугызан илемыштыже Шернур общине уна-влакым вашлийын. Онаеҥ-влакын лӱмгечыштымат пырля палемдаш тыршат. Ты погынымаштат тыгай юбиляр-влаклан пӧлекым кучыктышт.
Мучашлан республикысе Марий тӱвыра рӱдерын пашаеҥже-влак «Ковамын шондыкшо» интерактив программе гыч ужашым ончыктышт. Тудо марий калыкын акрет ыштыш-кучышыжо да йӱлаж дене дене палдарыше сынан лийын.
Светлана Носова
Снимкыште: марий онаеҥ-влак.
Михаил Скобелевын фотожо.
