Геннадий Сабанцев
Россий писатель ушем член, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже Раиса Ивановна Николаевалан (Мардан Раялан) 20 апрельыште 80 ий темын.
Шоҥгылыкым кузе покташ
Лӱмгечыж вашеш мутланаш Раиса Ивановна мӧҥгыжӧ ӱжӧ. Пачерышкыже пурымек, залыште шинчамлан вигак куржталме тренажёр, диван воктене гитар пернышт. Ончыштмем ужын, озавате мане:
– Тиде мыйын шоҥгылыкым поктымо арверем-влак. Гитарым шокташ тунемаш тӱҥальым. Икмыняр аккордым ончыктенытат, перкален шинчылташ, парням лывырташ жапым ойыремак. Врач-влакын темлымыштым колынат докан: ийгот погынымо семын вуйдорыкым могай-гынат у сомыл дене пудыратылман. Мый теве гитарым шокташ тӧчем. Эше почеламут-шамычым наизусть тунемам, тыге вуйдорыкемым пашам ыштыктем. Тренажёржо капкылым, кӧргӧ вийым пеҥгыдемдаш полша. Витле ияшем годым машинам нальым да вӱдаш тӱҥальым. Варажым ужаленам.Эше кажне кечын эрдене Изи Какшаныш вӱдыш пураш коштам. Нимогай игечым, идалык жапым ом ончо. Телымат йӱштылам. «Моржихе» манмет улам. Йӱштыштыжӧ, иктаж 20–25 градус годым, вӱдыш пураш эн чот сай – уло могыр весемеш, уэмеш. Тугакшат пӱртӱсыштӧ кошташ пеш йӧратем…
Теве тыгай тудо, Мардан Рая. Эше ешарыш: «Илышым йӧраташ кӱлеш, тунам от шоҥгем…»
Пачерыште кызыт Раиса Ивановна 87 ияш Римма акажым ончен ила. Изишт годым Юлсер велысе Корамас Чодыраялыште вате-марий Константиновмыт ешыште куд йоча кушкын. Ынде коктын кодыныт. А шке ешыж шотышто озавате рашемдыш:
– Йошкар-Олаштак ӱдырем ден веҥым улыт. Камчатке гыч шукерте огыл уныкам унала толын кайыш. Кугурак ӱдырем Москошто ила. Тушто кугу уныкамым марлан пуышна. Илыш орава тыге ончыко пӧрдеш…
Теве молан «Мардан Рая»
– Мемнан авана 92 ий марте илыш, – мутым шуя Раиса Ивановна. – Марлан лекмекем, тудым ял гыч шке декем конденам. Тиде пачерыштак илыш. Йӧратыме авамлан кӧра йочам ончымаште нимогай ойгым-нелым ужын омыл. Пелашемешыж верч чотшак тыршен огыл. Сандене мӧҥгыштӧ тӱҥ эҥертыш мылам авам лийын. Тудланак варажым мурымат пӧлекленам…
Ялыште изи Раян ача лийшыжым Мардан маныныт. Шке лӱмжӧ Александр Константинов улмаш. Изиж годым, черланымыжлан кӧра, тыгай йӱлам шуктеныт: пошкудо татар ешыш «ужален» колтеныт, Мардан лӱмым пуэныт. Вара тудо пошкудо-влаклан Марданак лийын кодын, шочшыж-влакат Марданын икшывыже лийыныт. Теве кушеч поэтессе Мардан Рая лектын.
Но Марданже Раян шке ачаже огыл. Тудо 1942 ийыште сарыш каен да вес ийынже фронтышто колен. Рая ден шольыжым авашт сар гыч контузитлалт толшо Сотнур марий дене, марлан лекде, ыштен.
– Тудын улмыжым мый паленам, – ойла Раиса Ивановна, – но воктекше шинчын, шинчаваш лийын мутланаш витле ийым темымекем иже лӱмынак мӧҥгыжӧ миенам. Но саде вашлиймаш пешыжак «шокшо» ыш лий. Тынар жап эртен да…
Кадыр-кудыр илыш корно
Корамас школ деч вара Сотнур кыдалаш школышто 9-ше классым пытарымек, Рая Константинова Волжск оласе Марбумтехникумыш тунемаш кая.
– Сотнурыш кажне кечын шым меҥгым коштман ыле. Чияш сай вургемжат уке. Вет шкет авамлан чыла ситараш йӧсӧ лийын. Сандене техникумышко кайышым. Ныл ий гыч «техник-механик деревообработки» специальностьым налын лектым, – умылтара Раиса Ивановна.
Варажым направлений дене Воронеж областьысе Новохопёрск оласе фабрикыште кок ий шке специальностьшо дене пашам ышта, тыгодымак кастенысе школышто институтыш тунемаш пураш ямдылалтеш. Институтшымат шкаланже палемден: Москосо чодыра технике институт. Экзаменым кучен, тунемаш пурен.
– Пурашыже пурышым, да кӧ мылам илашемже полшен шога? – кумылжым почеш Раиса Ивановна. – Сандене заочный тунеммашке куснышым да Озаҥышке тольым. Тушто лачак Римма акам пашам ыштен. Тудын дене илышым, пианиным ыштен лукшо фабрикыште вич ий адакат шке специальностем денактыршышым.
Озаҥыште тудо Морко вел Ямбатыр ял марий Анатолий Николаев дене палыме лиеш, марлан лектеш. Анатолий Сергеевичын медицине институтым тунем пытарымекше, Йошкар-Олаш илаш толыт. Тыште Раиса Ивановна Моско институтысо специальность денак политехнический институтым тунем пытара, дипломым налеш. 1985 ий марте Йошкар-Оласе мебель да сувенир лукшо фабрикыште, «Торгмаш» заводышто тырша. Цех вуйлатыше марте кушкеш.
«Кӧргыштемже сылнымут эре шолын»
Раиса Ивановна шке илыш корныж нерген каласкала, а мый пешак творчествыж нерген мутым тарватынем.
– Сылнымут шижмаш кӧргыштемже эре шолын, – манеш тудо. – Дневникым эртак возен шогенам. Пашам ыштымем годым шкаланем изиш сылнымутымат возкалаш тӱҥалынам ыле, но кӱлынжӧ шинчын кертын омыл. Цех начальник лийынам, яра жапемйӧршеш уке. Колынам, витамин заводышто ыштыше-шамыч 45 ияшак пенсийыш лектыт. «Тушко пашаш пурышаш ыле, – шонем. – Вашкерак пенсийыш лектамат, возаш гына шинчам».
Тыге Раиса Ивановна 1985 ийыште витамин заводышто аппаратчицылан пашам ышташ тӱҥалеш.
– Тыште мер пашаште чулым лиялтын. Мемнан цехна пеш творческий шӱлышан ыле. Художественный самодеятельностьышто эртак шкем ончыктымо. Иктаж кум метр кужытан пырдыжгазетым луктын шогымо. Тушко уло кумылын шкенан марий вате-влак нерген очерк гайым марла возем ыле. Да тыште мый писатель Юрий Артамоновын пелашыж дене лишыл йолташ лийын шична. Лида дене пытартыш кечыж марте манме гай ваш-ваш коштынна.
Палыме лийме деч вара шукат ок эрте, Артамоновын пелашыже Раиса Ивановнам мӧҥгышкышт унала ӱжеш. Лач тунам палыме писатель деч тудо сылнымут пашам кузе вораҥдараш кӱлмӧ нерген шуко йодыштеш, шкенжынат возаш чот кумылан улмыж нерген чонжым почеш.
– Юрий Михайлович ойла: «Иктаж-мом возен тол, мый ончалам». Икана мариемын ялышкыже кайымына годым корнышто Йӱдвел гыч мӧҥгыжӧ аваж дене палымым ышташ ӱдырым кондышо рвезе дене пырля логална. Мут гыч мут лекте, да тудо изишак шкеж нерген каласкалыш. Каласкален пытарымекше, шонем: «Тидыже вет ойлымашлык сюжет!..» Тыге «Юзо вате» лӱман икымше ойлымашем шочо.
Автор тудым, ондак кутырымо семын, Артамоновлан ончаш пуэн, Юрий Михайлович тӧрлаташ полшен, да тиде ойлымаш «Марий коммуна» газетын кум номерешыже савыкталтын. Тыге Мардан Раян возышо семын лӱмжӧ марий лудшылан вигак палыме лийын.
– Умбакыже кайыш, – манеш Раиса Ивановна, – почела-почела икмыняр ойлымаш шочо. Шкежат тунам шижаш тӱҥальым: эре возымаш паша дене гына илем, йӱдшӧ-кече тудым веле шонем, вес пашамже укеат. Туге гынат кум ий гыч ойлымаш-влакемым книгаш пурташ темлымаш моткоч ӧрыктарыше ыле. Книга нерген шоненат кертын омыл, но Маргарита Ушакова дене пырля «Авамын куэже» лӱман сборникыште возымем лекте.
– Тылеч вараже ала-молан прозо дене возымыда шагалеме…
– Шагалеме веле огыл, прозо деч йӧршеш кораҥым, – изиш кумыл воленрак ойла Мардан Рая. – Пелашемак йӱкшыктарыш. Ӱчым веле ыштылеш. «Артамонов возен пуа да переписыватлен киет», – манеш. «А-а, тыге мыскылет аман? – шонем. – Тугеже мый поэзийыш куснем. Туштыжо «возен пуышо» ок лий». Поэзий мылам эртак келшен. Школышто тунеммем годымак кужу почеламутымат писын тунемынам.
Вигак палемдена: Мардан Раян икымше почеламутшак, сылне муро лийын, калык коклаш кумдан шарлыш.
– Авамын шочмо кечыже шушаш ыле, 83 ийыш лишемын. Тудлан пӧлеклен, почеламутым возышым. Йӱкынак лудын лектым да шижым: тиде муро лийшашыс! Эрлашыжымак ялысе пошкудем, музыкант Иван Егоровлан намиен пуышым.Тудын ик кече гычак сылне семже шочо. Мураш кӧлан пуашат мемнан йодыш лийын огыл: конешне, ялысе пошкудынак Раисия Даниловалан!..
– Тудо пагыт моткоч раш шарналтеш: кажне кечын гаяк эфирыште ты муро йоҥга ыле, – мутым тушкалтем мыят.
– Пашаштем ик электрик воштылеш ыле: «Раиса Ивановна, ялт ом умыло, мо тиде ышталтеш: уло Россий мучко «МММ» да «МММ» шокта («МММ» – С.Мавродин 1990 ийлаште почмо финанс пирамиде.– Ред.), а мый мӧҥгыштӧ радиом чӱктем – «Аваем» да «Аваем» йоҥгалтеш, телевизорым чӱктем – адакат «Аваем», утюгым чӱктем – тушечат «Аваем» да «Аваем» шокта!..
– Кызыт сылнымутым возеда?
– Уке гаяк. Очыни, каласышашем каласен ситаренам. Марий лудшылан мом-гынат ыштен кодымемла чучеш.
Раиса Ивановнам чапле лӱмгечыж дене ме шокшын саламлена! Тудын творчествыжым калык акла. Тидым, мутлан, теҥгече Республикысе курчак театрыште эртыше поэзий да муро касшат ӱшандарыш.
Снимкыште: Поэтессе Мардан Рая: «Шокталтем гитарым, лукнем семым яндарым…».
Геннадий Сабанцевын фотожо.
