Шукерте огыл эртыше Мер Каҥашын марий форумыштыжо Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштер «Ик ӱштӧ – ик пӱрымаш» ончер дене палдарыш.
Тушко тоштер фонд гыч чумырымо олык, курык да эрвелмарий-влакын ӱштышт да нунын сылнештарышышт дене палдарыше фотосӱрет-влакым чумырымо. Ӱштӧ-влакым Марий Элыште да марий-шамычын тӱшкан илыме кундемлаште XIX–XX курымлаште верештме. Чыла фотосӱретым Алексей Комелин ыштен гын, ончерым тоштерын кугурак шанче пашаеҥже Михаил Иванов чумырен. Мо оҥайже: Михаил ончерын кажне экспонатше дене палдарыме годым марий калыкын ойпогыж гыч савыртыш-влакым кучылтеш: туштым, мурым, калыкмутым. Мутат уке, тиде кумылым налеш. Таче Михаил – мемнан унана.
– Михаил Иванович, Те ынде ӱштӧ нерген чыла паледа, очыни? Марий еҥлан ӱштӧ – мо тиде тыгай?
– Марий еҥын ӱштыштыжӧ калыкнан акрет да кызытсе илышыже кылдалтын манаш лиеш. Ӱштӧ, тудын шочмо пагытше гыч вес тӱняш кайымешкыже, пеленже лийын кертын: мом тудлан илышыштыже чытен лекташ логалын – чылажат ужын, санденак аза йӱкымат, кувавайын йӱдлан каласкалыме йомакшымат, сӱан годым йоҥгалтше ший аршашын йыҥгыр-йыҥгыр йӱкшымат колын, ойгырымыж годымат кыдалыштыжак кечен.
Кажне ӱштын шкенжын историйже, но кажныже марий калыкнан мотор лияш, шкем ойыртемалтшын ончыкташ тыршыме кумылжым почеш. Ӱштӧ марий еҥын пӱртӱс дене пеҥгыде кылжымат ончыкта. Таклан огыл шошым икымше гана вольыкым кӱтӱш лукмо годым капка лондемыш меж ӱштым пыштеныт. Тидыже Вольык Юмо да Мланде Ава деч вольыкын корныжо лӱдыкшыдымӧ да пушкыдо лийже манын йодмым ончыктен. Таклан огыл ӱштылашке аралтыш сынан тӱрлӧ орнаментымат тӱрленыт.
– Марий ӱштӧ-влак могай лийыныт?
– Коваште, порсын, куэм, меж гыч куымо, шотлен ыштыме, пидме. Тыглай кечын, пайрем, сӱан годым ӱшталме…
– Мутлан, шиянӱштым налына…
– Археолог-влакын палемдымыштлан ӱшанаш гын, ӱдырамаш ден пӧръеҥ ӱштӧ тӱрлӧ лийын. Но XII курым деч ончычсо шӱгарлаште верештме ӱштӧ-влак ӱдырамашын ма пӧръеҥын, моткоч поян, вӱргене да той дене сӧрастарыме лийыныт. Арам огыл шиянӱштӧ маныныт. Тудым ший окса але тудым алмаштыше кӱртньӧ дене сӧрастареныт. А тыгай ӱштӧ тудын озажын поян улмыж нерген палдарен. Нужна ешыште, ӱштым арален, вес тукымлан пуэн кодаш тыршеныт.
Мутлан, «Ший пӱян ший Пампалче» йомакым шукын палат. Оршанке, Звенигово, Медведево районлаште тыгайракак йомак коштеш, но тудын героиньыже Ший вуян Пампалче. А йомакым палыше-влакын ойлымышт почеш, ӱдырын лӱмжӧ шийлан поян лиймыж нерген ойла. Кеч йомак почеш тудо ачаж дене пеш нужнан иленыт. Но тукымжо поян лийме нерген Пампалче пален, санденак марлан каяш тореш лийын.
XIX курымысо ӱштылаште оксаже-шамыч пеш тошто лийыныт, йотэлысат вашлиялтыныт. Кызыт гын шукыж годым Совет да Россий жапысым кучылтыт, молан манаш гын Кугу Отечественный сар годым шийтарманым еҥ-влак фронтлан полшаш манын колташ чаманен огытыл.
Кызытсе шиянӱштыжым тыге манашыжат келшен ок тол, но лӱмжӧ садак аралалт кодын. А ший марий калыкын эре аклалтын, тудо айдемым осал деч арала, пиалым сӧра, еш илышыш ласкалыкым конда манын ӱшаненыт. Шиянӱштӧ поянлыкым ончыктен, а ший мут – ушакылым.
– Тыглай илышыште кучылтмо ӱштӧ пайрем ӱштӧ деч чот ойыртемалтын мо?
– Калык муро гыч ойсавыртышым шарналташ лиеш:
«Памаш вӱд гае
Ӱштымучаш мура –
Пайрем годым шӱм-чоным
Мылам йывырта».
Пайремлык ӱштымучашым тӱрлӧ полдыш, ший окса, шер, пайетке, йолва да моло наста дене сӧрастареныт. Таклан огыл ойленыт: «Марий ӱдырамаш-влакым ончыч колат, вара веле ужат». Тидыже марий ӱдырамаш-влакын эн ончычак мураш йӧратымышт денат кылдалтын. Но ошкылмышт годым нунын сылнештарышышт, поснак ший оксашт, йӱк-йӱаным луктын. Эшежым ший оксан йыҥгыр-йыҥгыр йӱкым лукмыжат ӱдырамашын тӱрлӧ осал деч аралтышыжлан шотлалтын.
Пайрем ӱштӧ тыглай илышыште ӱшталме ӱштӧ деч утларак сылнын сӧрастарыме лийын. Самырык ӱдыр-влак тудым поснак йӧратен ӱшталыныт, шке кыдалыштым, капкыл моторлыкыштым ончыкташ тыршеныт. Тидын дене пырля ӱштыш изи мешак сынан калтам пижыктеныт. Туштыжо тыгак аралтыш шотеш ир янлыкын кӱчшым, наргӱмыж падырашым, «юзо» кӱм, имым, оксам пыштен коштыктеныт.
– Ӱмбал вургем ӱмбаке марий-влак эше потам ӱштылыныт вет?
– Чынжымак, потам марий-влак кумдан кучылтыныт. Мутлан, пайремлык пота йошкар, ужар, канде тӱсан лийын кертын. ХIX курымын пелыштыже фабрикыште ыштыме куэмым кучылташ тӱҥалыныт. Мемнан шанчыеҥна-шамыч юмын павышка але вес семынже кылымде кува-влакын улдымо шомакыштымат возен налыныт. Мутлан:
«Капкам ыштем,
Капкам петырем.
Канде потам пидам,
Аза кӱпчыкым поктен луктам…»
Икымше гана азам ыштыше ӱдырамашын «аза кӱпчыкшӧ» сайын лекше манын, потам оҥ йымакыже пидыныт. Тидлан ӱдырамашын лопка сӱан ӱштыжым кучылтыныт. Сӱан ӱштӧ ден аза шочмо коклаште пеҥгыде кыл улмылан ӱшаненыт. А аза шочын гын, тугеже Кава Юмо тидлан полшен манын ойленыт. Шочшо азажымат аван але ачан потаж дене вӱдылыныт, тудо виян аралтышлан шотлалтын, сандене илышыште тӱрлӧ йӱлам эртараш кучылтыныт. Эсогыл, кушмо семын аза вашкерак ошкыл колтыжо манын, кид йымачше пота дене вӱдылын, кӱшкӧ кучен, тудым коштыкташ туныктеныт.
Марлан кайыше ӱдыр сӱан годым кумалтыш вургемым пуэдымыж годым пӧлек шотеш потамат, ӱштымат вачываке пыштен кертын.
– Ончерыштыда чокан ӱштын историйже поснак ойыртемалтше ыле.
– Тыгай ӱштӧ кок йӧратыше чоным ушышо тамгалан шотлалтеш. Тудым йӧратыше-влак веле огыл икте-весыштлан пӧлекленыт, тыгак чонлан келшыше еҥланат пӧлек шотеш кучыктеныт. Кызыт мартеат тыгай йӱла уло: кужу жаплан ойырлымо деч ончыч ваш келшыше ӱдыр-рвезе ма ӱдыр-каче тыгай ӱштым пелыгыч пӱчкыт да пеленышт налыт. Ӱштӧ мӱндыр корнышто, ӧрдыжтӧ коштмо годым вашкылым аралаш полшышо аралтышлан шотлалтеш. А угыч вашлиймеке, кок пелетым угыч иктыш ушен ургат. Кызытат тыгай йӱлам армийыш але сӧйыш кайыме годым шуктат.
Мутлан, курыкмарий-влакын, еш мужырын ойырлымекыже, ӱдырамашын чийыме шарпанжым пелыгыч пӱчкыныт. Тыгай йӱла чуваш-шамычынат уло. А эрвелмарий-влак, еш шаланымеке, сӱан ӱштӧ дене «куд шинча ончылно» (свидетель-влак) тыгай йӱлам эртареныт, тыгак пелыгыч пӱчкыныт. Мордва, удмурт-шамычынат тыгаяк сӱрет вашлиялтеш.
– Марий-влак коклаште ӱштӧ дене мужедше-шамычат лийыныт вет?
– Лийыныт, кызытат улыт. Мужедашыже нугыдо чевер тӱсан меж ӱштым кучылтыныт. Калык оят уло: «Меж кишке чыным ойла: кӧжым – ойгата, кӧжым – ныжылтара». Мо оҥайже – XIX-XX курым тӱҥалтыште тыгай юзо пашам пӧръеҥ-влак гына шуктеныт. Эрвелмарий-влакын ойлымышт почеш, мужедшашлык меж ӱштым вӱргечын пидман улмаш. Тидын годым пидшыже лишыл жапыште колышо еҥым мушшаш огыл да ик кӱвар оҥаште шогышаш. Тыге ыштыме огыл гын, ӱштӧ мужедаш келшен толшо лийын огыл. А мужедме йӧнжӧ нелыжак огыл. Ты але вес йодышлан ӱштым оптыштмо годым тудо лачеш возеш, я кужу лиеш, я кӱчык.
– А курыкмарий-влакын ӱштышт нерген мом каласен кертыда?
– Нунын ӱштыштым тӱҥ шотышто порсын але мамык шӱртӧ дене ыштеныт. Шонанпыл гай шым тӱс марте кучылт кертыныт. Йолважым «морко» маныныт, а олык ден эрвелмарий-влак – «чока». Тыгай ӱштыжӧ руш-влакынат вашлиялтеш, тидыже сатум ужалыме кыл пеҥгыде лийме нерген палдара. Таче курыкмарий ӱштӧ Юл эҥерын пурла серыштыже илыше-влакын костюмыштын ик эн ойыртемалтше ужашышкыже савырнен.
Светлана Носова мутланен.
Вияш ой:
«Глобализаций да еҥ-влакын утларакше кугу олалаш илаш куснымо пагытыште марий калыкна шке кугезе тукымжын эртыме корныж дене пошкудо калык-влак дене сай кыл лиймыж дене палдарыше тӱвыра поянлыкшым арален коден кертын. Ӱштӧ – тукым ден тукым, моло тӱрлӧ калык коклаште пеҥгыде кыл лиймым ончыктышо тамга. Российысе калык-влакын – ик ӱштӧ да ик пӱрымаш. Тек тудо порсын ӱштӧ гай иктӧр да пеҥгыде лиеш».
