Шернур район Изи Торешкӱвар ялын старостыжо Владислав Смородинов кумло кок ий ялвуй сомылым шукта.
Шочмо кундемже шергырак лийын
1994 ийыште, старостым икымше гана сайлаш тӱҥалме годым, Владислав Васильевичлан тиде пашам ӱшаненыт, да кызыт мартеат ты сомыл деч кораҥын огыл. Самырыкше годым водительлан тунем лектын, «Дружба» колхозышто шоферлан, вара пырчым эрыктен коштымо комплексыште машинистлан тыршен. Ик ганат ӧрдыж кундемыш илаш куснаш шонымашыже лийын огыл.
Шочмо ялже ончыкылыкдымо радамыш логалын, да тыште илыше-влаклан эсогыл у пӧртым чоҥаш чареныт. А кугу тӱня дене Лаж эҥер гоч пу кӱвар гына ушен, машина дене водитель-влак лӱдын-лӱдын вонченыт. Ий еда гаяк тысе пӧръеҥ-влак тудым ачален толашеныт. Шуко гана тыште чапле кӱварым ышташ кӱлмӧ йодышым тӱрлӧ кӱкшытыштӧ нӧлталыныт. Тыге вич ий ончыч шонымышт шукталтын: кӱртньӧ-бетон чапле кӱварым ыштен шынденыт.
– Кӱварым ыштыме дене Кужэҥер районысо ялла гычат Шернурыш кудалышташ тӱҥалыныт, – ойла Владислав Васильевич. – Вет тышечын райрӱдыш тора огыл.
Ме тиде ялыш Кугэҥер ял администрацийым вуйлатыше Надежда Борисова дене пырля мийышна.
– Смородиновым ик эн чолга старостылан шотлена. Пашам ышташ тӱҥалмем годым коклаштына умылыдымашат лектын. Ынде сӱрет йӧршеш весе. Вет шке ял верч чон йӱлен тыршыше еҥын йодмашыжат кугурак. Шке пашажым сайын пала, мемнан дечат йодын мошта. Кунам верысе кучем ден калык коклаште сай кыл уло, сай лектышым веле вучо, – ойла Надежда Валерьевна.
Корно – тӱҥ нелылык
Налаш кеч корно йодышымак. Таче тиде нелылык ялыште ик эн тӱҥлан шотлалтеш. Изи Торешкӱвар урем – кужу урем, 1,1 километрыш шуэш. Но тудо шошым да шыжым, мланде купанлан кӧра, чот лавыраныш савырна. Ачалаш 2026 ийлан верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программыш пураш проектым ямдыленыт. Шке окса дене сметым ямдыленыт, экспертизым, ялын соцсетьше гоч йӱклымаш эртареныт. Но, Надежда Валерьевнан мутшо почеш, программыш пураш ик балл ситен огыл. Проектым ямдылыме годым верысе калыкын шийвундым пыштыме ужашыжым изим ончыктеныт. Вес ийлан тидым шотыш налаш лийыныт.
– Ий еда урем корным шке вий дене ачалена, – мутшым шуя Владислав Васильевич. – Тений, мутлан, ял калык деч кок тӱжем теҥге дене оксам погенна да куд КамАЗ машина тыгыде кӱм конден шаренна. Кодшо ийын ик тӱжем теҥге дене погымо ыле.
Кевыт – ялын эҥертышыже
Владислав Смородинов – индивидуальный предприниматель-влак радамыште. Тӱшка озанлыкыште паша деч посна кодмек, шочмо ялыштыже кевытым почын. Тушто старостын пелашыже Ираида Викторовна коло ик ий кевытчылан тырша.
– Ме калыклан эн ончыч кӱлшӧ сатум ужалена, йодмо почешат кондена, – ойла Ираида Викторовна. Ончычшо тудо школышто, вара йочасадыште воспитательлан тыршен. – Вургемым Озаҥ, озанлык сатум Чебоксар олала гыч шупшыктена. Но парышыже гына пеш шагал. Лачак кеҥежым, кунам коча-кова деке уныка-влакым каникул жаплан кондат, сату утларак кая. Сатум возыктенат колтена, вара иканаште конден тӱлат. Уке гын пашана йӧршеш лыплана ыле. Налогшо гына эре кӱза. Йӧра эше тудым шӧрым да мӱйым ужалыме окса дене тӱлаш йӧным муына.
Мӱкш пашаче еҥым йӧрата
Смородинов – тале мӱкшызӧ. Изаже Виталий (тудыжо ял шотан илем вуйлатыше, тыгак индивидуальный предприниматель лийын, кевытым кучен, илыш гыч каен) семынак ятыр еш мӱкшым ашнен да ашна.
– Ӱмаште мӱй лектыш сай ыле, но тений сӱрет ыш куандаре, – каласкала суртоза. – Шошым еш-влак сайын вияҥыч, вара йӱр тӱҥале, игым чот колташ тӱҥальыч. Иктаж витле наре мӱкшиге еш лектын. Мӧҥгеш колташ перныш. Мӱкшиге ешак уэш иге ешым луктын. Тыгайже але марте лийын огыл ыле. Ик ийын витле омарта гыч латвизыт веле кодо. Кушкылыш аярым шавыме дене тыге лийын. Йӧра эше кок шагат эр марте сиропым пуышна, да тыге веле илен кодыныт. Варажым адак нылле омарта гыч кандаше веле кодо. Эн виян еш-влак пытышт, начарже кодыныт. Виян ешын мӱкшыжӧ-влак нектарлан мӱндыркӧ чоҥештеныт да вара, шыжым, мӱйым кочкаш тӱҥалыныт да аяргеныт. Тыге ятыр мӱй йӧрдымыш лекте. Теве тыгай нелылыкым чыташ перныш. А тений кӱзымӧ мӱйым вигак ужаленна, изиш гына кодын.
Вольык илен лекташ полша
Изи Торешкӱварыште кызыт шым ушкалым ашнат. Тиде ялыште 33 суртышто илат, а пошкудо Кугу Торешкӱварыште пӧрт ятырлан шукырак гынат, улыжат ик вуй тиде вольык кодын. Тудыжым вӱраҥлен ашна. А теве Изи Торешкӱварыште ныл ий ончыч ушкалым кучышо-влак, тӱшкан погынен, электрокӱтӱчым налыныт. Эрдене ушкалым наҥгаен кодат да кастене налаш мият. Тӱҥалтыште ушкал-влак кум-ныл гана электровоштырыш тӱкнат да варажым, шыже велеш, эсогыл аккумуляторжым чӱктенат огытыл, вольык тунем шуын. Тыгай йӧным моткоч пайдалылан шотлат, кече мучко ончаш кӱтӱчат огеш кӱл.
Смородиновмытын кок ушкалышт да тӱж тунашт уло. Старостын мутшо почеш, кызыт вольыкым ашнаш нимогай нелылыкат уке. Шудым кунар кӱлеш, тунар соло. Эсогыл ялысе-влак шке участкыштышт солен налаш йодыт. Вет тидым ышташ огыл гын, тыгыде вондер, пушеҥге кушкыт. А пырчым Полдыран ял гыч фермер Александр Попов деч налеш. Эшеже уто шӧрым пошкудо Параньга район Ермучаш гыч предприниматель пога.
Тӱшкан ушнат
Ял калык тӱшка пашалан чолга, шке кундемжым тӱзатышаш, аруракым кучышаш верч эреак тырша. А тидлан эн ончычак пашам виктарен колтышо, калыкым чумырен да ӱшандарен моштышо еҥ кӱлеш. Тидын шотышто Владислав Васильевичым сай пример семын гына кондыман. Теве шӱгарлам эрыкташ, тӱзаташ ий еда погынен лектыт, уверым соцсеть гоч пуат. Шӱгарла воктенысе памашым эрыктат, йырымваш шудым солат. Уремысе шудым кеҥеж гоч ик гана веле огыл солаш лектыныт. Тунемше-влакат тӱзатыме пашашке ушнат. Мутлан, кӱвар йыр, асфальт воктене шудым тӱшкан солен кораҥденыт.
Кызыт ялыште 140 утла еҥ ила. Латкок суртышто школыш да йочасадыш коштшо икшыве уло. Нуным тунемме верыш школ автобус дене шупшыктат. Илыме пӧртымат чоҥат. Теве кызыт пошкудо Кужэҥер районыш дояркылан пашам ышташ коштшо Роза Рябинина ден Олег Антропов кок пӧртым чоҥат. Шукерте огыл пӧртсийым палемдыше-влакат улыт. Тугеже калыклан вер келша, да илыме вержым уэмда.
Кок ий ончыч ял пайремым эртареныт. Тунам шукын погыненыт, Шернур гыч да верысе кум тӱвыра тӧнеж гыч коллектив-влак чапле концертым ончыктеныт. Ял калык Кугу Торешкӱвар кӱсотышто эртарыме кумалтышыш коштеш. А Смородиновмыт ий еда шыжым еш кумалтышым эртарат, юмылан шурным, саскам ончен кушташ, мӱйым налаш йӧным ыштымыжлан тауштен пелештат.
Снимкыште: старосто Владислав Смородинов илыме пӧрт ончылныжо.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
