Россий Федерацийын сулло артистше, Марий Элын калык артистше Зоя Берникова 30 сентябрьыште «Муро – чон кумылем» концертым эртара.
Концерт Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармонийыште 18 шагатат 30 минутлан тӱҥалеш.
Йӧратыме мурызына чыладамат шке концертышкыже уло кумылын вуча. А ме таче тыланда вашлиймына годым мутланымашым лудаш темлена.
– Зоя Васильевна, концертдам «Муро – чон кумылем» манын лӱмденда. Мо Тыланда муро?
– Муро деч посна, ом пале, мый кузе илен лектам ыле. Муро – чон йӧратымем, чон пагытем – тиде чыла. Мый тоштырак, шонаш таратыше муро-влакым мурем. Нуным нигузе кудалтен ом керт, вет муро дене кушкынам, сценыш лектынам да усталык пашамым эртак пойдарен шогенам.
– Каласыза, могай шонымаш дене концертдам эртареда?
– 45 ий пашам ыштыме пагытыштем 25 сольный концертем лийын. Тений чылт ужым ом ыште, концертышкем толшо-шамыч кудо муро-влакым муренам, нуным ончен-колыштын кертыт. Шарнымашеш кодаш манын, эше ик гана мурен кодынем. Вет архивыште мыйын мурем-влак пеш шагал улыт.
Сольный концерт лийшаш сольный, шукыжым шке мурышаш улат. Костюмым вашталтыме жаплан кок мурызо да куштымаш лийыт гын, сита веле. Мыйын нимогай плюсовко да монь, фонограмме манмет уке, шке йӱкем дене мурем.
– Шокта оркестр…
– Икымше отделенийыште Станислав Элембаев лӱмеш кугыжаныш семӱзгар оркестр шокта. Тудым пеш тале музыкант, сай айдеме Волков Алексей Васильевич вуйлата, мый кызыт тыште пашам ыштем. Юмылан тау, мемнан тыгай оркестрна уло, тудым ончыкыжланат арален кодат, шонем.
– Увертарымаште возымо: программыда ретро, тошто мурылан поян лийшаш. Айста композитор-влак дене пашам ыштыме жапдам шарналтена.
– Композитор-влак дене кызыт пашам ом ыште, но ик композиторем уло – тиде Лилия Алексеева, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже. Мыланем пытартыш жапыште тудын возымо мурыжо-влак келшат, да уло кумылын мурем. Ондакше Вениамин Захаров, Сергей Маков, Валерий Кульшетов дене кылым кученам, Алексей Искандаровын, Арсий Волковын мурыштым йӧратен мурем. «Зоя, айда тидым ыштена» манын, композитор-влак шкеак кондат ыле.
Но тыгай пагыт эртыш, мурым, йӱкым возаш шийвундо пеш шуко кӱлеш. Кодшо курымын 80-90-ше ийлаштыже, шарнем, Культур министерствыште Владислав Куприянов студийым ыштен коден ыле, артист-влаклан яра возеныт. Тунам мыйын кок альбомем лектын. Куприяновын эргыже, Александр, пеш шуко мыланна полшыш, юмылан тау. Кызытат тудын денак возена. Марий мурым чын, чон дене возен моштышо ик пагалыме звукорежиссер – ачажын марий шӱлышыжӧ кодын, очыни.
Кызыт компьютер гочет искусственный интеллект манмет полшымо дене возат, да мурыжат искусственный лектеш. Таче возеныт – тачак йоҥгалтарат. Мый тыге ыштен ом керт, мыланем уэш-пачаш шоналтыман, обязательно репетиций кӱлеш, вара иже калык ончык луктын кертам.
– Самырык мурызо-влак нерген мом каласеда?
– Кажне пагытын шке сынже, шке койышыжо, маныт. Нунын шкеныштын чон ончалтышышт, шкаланышт келшыше мурым мурат. Мемнан годым илыш йӧсырак ыле, садлан изиш ойганрак муро чонланна келша. Но кумылым волта, кунам тошто мурымат савыркален-савыркален, мелодийжымат йӧршынак вашталтен мурат.
Мый самырык-влаклан ойлем: тошто мурым арален кодаш кӱлеш. Тидлан тунемаш кӱлеш. Профессиональный мурызо-влак улыт, кеч йодышт ыле. Мый декем, мутлан, Наташа Глазырина деч моло нигӧ огеш тол. Тудо эре ала-мом кычалеш, у техникым пуртылеш, мый тудлан полшаш реза улам.
– Те ийготдам шижыда? Илышыште, сценыште…
– Илышыште икте, а сценыш лектат, да тиде ийготет ала-кушко кая, корштымет-моэт – чыла мондалтеш. Пуйто чумыр илышет мӧҥгеш пӧртылеш. Мый тидым чыла умылтаренат ом керт. Сценышке тый шкетын гына улмет гай чучеш, кеч палем, шеҥгелнем чумыр оркестр шинча, тудын дене мураш – пеш кугу ответственность. Мый нигунам «ай, йӧра» манын шонымаш уке. Кажне гана тыгай кӧргӧ чытырымаш, лӱдмаш авалтат, вет тый калык ончыко лектат, от пале, кӧ мом шонен толеш – мурызо нунын чоныштым поремдышаш, илышыштышт ласкалыкым пуышаш улат.
– Тиде тендан миссий маннеда?
– Икана черкыш миенам да батюшкалан ойлем: мый, манам, языкан улам, мый мурем. А тудо: «Молан тыге шонет? Тый сай пашам ыштет. Врач-влак теве калыкым лекарстве дене эмлат, а тый – шке чонет дене. Тыят лекарь улат». «Чынак?» – йодам. «Чынак, – манеш, – чонетым пуэн мурет, тыге калыклан порым ыштет, калыкым илаш туныктет. Муретым колыштын, ала-кӧн чонжылан ласка лиеш – тугеже тыйын пашат тыгай». Тыге ойлымыжлан куаненам: значит так гына шочын омыл, мыйым тыгай пашам ышташ колтеныт кӱшычын.
– Зоя Васильевна, ӱппунемда нерген йодде ом чыте…
– Самырык годым ӱппунемем 1 метрат 50 сантиметрыш шумеш шуын, кӱварвалне кия ыле. Авам ойла ыле: «Паша гыч йӧршеш кайымешкет, ӱпетым ит пӱч». «Молан?» – йодам. «Ӱп мучко чыла осалже, шинчавочмыжо мландыш кая», – манеш ыле. Кызытеш кыдал мартеже кучем.
– Те каласышда: сцене гыч эре моторлыкым, уш-акылым ончыкташ кӱлеш –артистлан тиде тӱҥ. Костюмда шотыштат йоднем…
– Мыйын чылаже концертлык 25 костюмем уло, руш калыкынат, марий калыкынат. Эша кечат. Кумытым пӧлекленам. Пытартыш гана ыштыме костюмым самырыкем годсо икымше костюмын эскизше почеш ямдылыме. Эскиз-влакым поэтессе Мардан Раян ӱдыржӧ ыштен, мый шкежат шонен луктынам. «Сайвер» ательеште ургеныт, тушто Валентина Ивановна Алмаметова пелен пеш сай марий ӱдырамаш-влак тыршат, ятыр артист нунын деке коштеш.
Сольный концертыште мыняр гана вашталтат манын йодыда? Иктаж ныл костюмым, могайым чийышашым мурылан келыштарен ойырен налат.
– Самырык годсо могай шарнымаш Тендан чондам тачат вӱчка?
– Ме, клубышто погынен, тӱшкан вашлийын, эн сылне пагытнам мурен-куштен эртаренна. Урем дене мурен ошкылына – нигӧ ок вурсо, нигӧ уда шомакым ок ойло. Кызыт тыге огыл…Уто гана муралташыжат аптыранет.
Мый моткоч пиалан айдеме улам. Филармонийыш 45 ий ончыч, 1979 ийыште, толынам. Творческий корныштем тыгай кугу, настоящий мастер-влак лийыныт: Михаил Петрович Мурашко, фронтовичке-москвичке Фаина Ефимовна Куршина… Мурымаште кӧргӧ чонжым ава семынак мыланна Людмила Васильевна Пашуткина пуэн.
– Ийгот нерген арам огыл мутым луктым. Вашке Илалше-влакын кечышт шуэш. Зоя Васильевна, Тендам ты кече дене саламлем гын, нелеш огыда нал?
– Мурем дене ветеран-влакым мыняр саламлем, а нуно мыйым огыт саламле, кеч нунын гаяк ийготышто улам. Тугеже шкемым эше самырыклан шотлат (шыргыжеш – Л.С.) Чынак, тиде мемнан кечына, мемнам эше шарнат. Мый самырык-влаклан эртак манам, аклыза мемнам илымына годым.
– Лудшына-влаклан мом ойледа?
– Марий калыкемым моткоч йӧратем. Кӧ мыйын концертышкем коштын, муремым колышташ йӧрата – чылалан кугу таум каласем.
Лидия СЕМЕНОВА мутланен.
