Советский район Колыгудо ял калык пӱртӱс газ толын шумым вуча, тыгодымак шке кундемжым тӱзатышаш верч кумылын тырша.
Лӱмлӧ еҥлан поян
Тиде ял рӱдӧ илем Ӱшнур села деч кечывалвекыла вич километр коклаште верланен. Лӱмжӧ «кудо» мут дене кылдалтын. Эн шуко, 284 еҥ, 1931 ийыште «Чодра саска» колхоз почылтмо пагытыште илен. Тунам 61 сурт озанлык лийын. 1954 ий марте икшыве-влак тӱҥалтыш школышто тунемыныт, лудмо пӧрт калыклан эҥертыш лийын. Кугу Ачамланде сарыш 73 еҥ каен, тышечын 28 шочмо эл верч вуйжым пыштен.
Тиде ял талантан еҥлан поян. Марий Элын сулло журналистше Александр Щербаков ятыр ий «Марий Эл» ден «Марийская правда» газетлаште тыршен, фотосӱретше-влак шкенан да йотэлласе выставкылаште ончыкталтыныт. Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже Эльвира Трифоновам уста мурызо семын республикна деч ӧрдыжтат сайын палат. М.Шкетан лӱмеш театрын тӱҥ сӱретчыже, Марий Элын сулло художникше Сергей Таныгинын пашаже-влак шонаш таратыше улыт. Изаже Юрий фин-угор тӱняште сӱретче этнофутурист семын палыме. Тиде ялеш «У илыш» колхозын ончычсо председательже Виктор Кутузов шочын. Тудын вуйлатымыж жапыште озанлык тӱкан шолдыра вольыкым тӱрыс арален коден, гектар еда 27 центнер шурным шийын. 1988 ийыште ял мучко вӱд пучым оптымо. Ял марте асфальтым шарыме.
Шке вий дене
Колыгудо ял шуко моло марий илем семынак ятыр вашталтышым чытен лектын, калыкат шагалемын, пустаҥше пӧрт-влакат улыт. Тачысе кечылан телым кумло кок сурт тӱньык гыч шикш лектеш. Улыжат ныл йочам Ӱшнур школыш автобус шупшыкта. Но илыш чарнен шогалын огыл, умбакыже шуйна, калык сай ончыкылыклан ӱшаным йомдарен огыл, улшо нелылыкым, икте-весылан эҥертен, тӱшкан сеҥаш тыршат. Тидын нерген мыланна латик ий старостылан ыштыше, «У илыш» колхозын тӱҥ инженерже Сергей Рыбаков каласкалыш. Илыме суртшо ял мучаште верланен, сандене тудын деке ял администрацийын «Нива» машинаж дене урем мучко кудалын эртышна да тыште мо ышталтмым, кузе илымым шке шинчана денак раш ужна.
– 2019 ийыште ме ял калык деч урем корным ачалаш кокшӱдӧ тӱжем теҥгем погышна. Шотлен лукна: тиде ок сите, эше шӱдӧ тӱжемым ешараш келшышна. Оксам чылан гаяк пуышт, – каласкала Сергей Витальевич. – Александр Михайловын шке КамАЗ машинаже уло, да тудым ошмам, тыгыде кӱм шупшыкташ йодна. Келшыш. Конден оптымо ошма ден тыгыде кӱм шольым трактор дене шӱкыш. Чумыр ял калык рӱж лектын: кӧ ведра, носилка дене нумалын, кӧ кольмо дене тӧрлен. Эше тошто ферме деч кодшо кермыч пудыргым тышкак кондымо. Ял кыдалне корем уло, тушко вӱд йогаш кок пучым пыштенна, ӱмбакыже – бетон плитам. Тылеч варат тиде кӱварым тӧрлен, ачален шогышна.
Памашым тӱзатат, пайремым эртарат
Тиде веле огыл, кок памашым тӱшкан тӱзатеныт. Кок пӱяшт уло, тудымат шотышто кучат. Урем мучко шочшо шудым эреак тӱшкан солаш лектыт. Тиде пашам Петро кече йотке шуктеныт. Ондак уремыште шудым солен огытыл, тудым вольык кӱтӱш кайыме-толмо годымак кочкын пытарен. Ынде ушкалжымат лачак Зинаида Таныгина ашна. Жапше годым тӱкан шолдыра вольыкым гына кудло вуйым ашненыт. Ушкал ден шорыкым посна кӱтеныт. Тӱшка озанлыкын мландыжым пайлан шеледымек, ятыр еҥ тыгай кумдыкым шкаланже налын. Вольыкым ашнымым чарнымек, пай мландыж денат пайдаланымым чарненыт. Тушто шӱкшудо, вондер, пушеҥге кушкаш тӱҥалын. А теве колхозлан пуымо пай мландыште шурным, кургым ончен куштат, сай лектышым налыт.
Ял уремымат шке оксам поген волгалтареныт. Верысе администраций визымше электровоштырым шупшаш полшен, тыгак электрикым тарлен. Лампычкым шке налыныт. Шӱкым погаш ял мучашке кок контейнерым шынденыт.
Ял пайремым кодшо ийын рӱж эртарышт. Тудым тиде ялешак шочын-кушшо палыме мурызо Эльвира Трифонова виктарен колтен. Теният Петро кечылан тыгаяк пайремыш чумыргеныт. Ӱдырамаш-влак марий вургемым чиен толыныт, пеленышт марий кочкышым конденыт. Муро ден куштымаш ятыр жап йоҥген.
Пӱртӱс газым вучат
– Тачысе кечылан ик эн кугу нелылык – мемнан деке пӱртӱс газ толын шуын огыл, – ойла старосто. – Ончыч Роҥго торфобрикет предприятий пашам ыштен, тушечын брикетым налын олтенна. Но тиде завод петырналтын да ынде котёлым пу дене олтем. Газым пуртымо шотышто Россий президент Владимир Путин дене вияш эфирышкат СМС-ым возенна. Моло вереат полышым йодынна. Чумыр ял калык газым моткоч вуча. Газ лиеш гын, у пӧртымат утларак чоҥат, самырык-влакат илаш кодыт ыле докан. Теве кызыт колхозышто механизаторлан ыштыше изак-шоляк Валерий ден Володя Пекешинмыт у пӧртан лийыт. Икымшыже илаш пурен, весыже лишыл жапыште чоҥен шуктышаш. Шкетан лӱмеш театрын тӱҥ художникше Сергей Таныгин мотор чатка пӧртым нӧлта.
Сергей Витальевичын мутшо почеш, ял марте корныш чапле асфальтым шарен шуктымо гын, тидланат шуко вере «омсам тӱкалаш» пернен. Ончычсо корно чот локтылалтын улмаш, эсогыл пасу тӱр дене кудалышташышт пернен. Ынде ял марте миен шуаш моткоч куштылго. Вет тышке школ автобус коштеш. А теве райрӱдӧ гыч Колыгудыш рейс автобус кодшо ий ноябрь гыч коштмым чарнен. Ойлат, пассажир шагал. Кукмарийыш коштшо автобусын водительжым йодмек, кунамже тышкат пурен лектеш.
Газет – поро йолташышт
Шке жапыштыже ялыште медпунктат лийын, райпон кевытше пашам ыштен. Кодшо курымын индешлымше ийла кыдалныже у клубым чоҥеныт, но тудо вич-куд ий гына ыштен шуктен, вуйлатыше укелан кӧра петыреныт. Кызыт клуб олмышто лачак индивидуальный предприниматель Валентина Прозорован кевытше пашам ышта.
Старосто Сергей Рыбаковын аваже Надежда Анатольевна эргыж дене пырля ила. Ӱмыржӧ мучко колхоз пашаште тыршен, Колыгудо сӧсна фермыште пашам ыштен.
– Мемнан фермына кумшо бригадыште шотлалтын, – ойла Надежда Рыбакова. – Кеҥежым телылан пукшаш писте уам ямдылаш чодырашке ятыр коштынна. Мый «Марий Эл» газетым куанен лудам, кажне гана подпискым ыштем. Эше самырыкем годымак «Марий коммуным» налына ыле. Кызыт газетым лудам да кугурак эргымын пелашыжлан, шешкымлан лудашыже намиен пуэм. Нуно ялнан вес мучаштыже илат. Индеш уныкам улыт, нуным ончен куанем.
Снимкыште: старосто Сергей Рыбаков.
Авторын фотожо.
